Nhận dạng tâm thần hoang tưởng bằng nguyên lý năng lượng tự do

Tác giả: Tham vấn y khoa: BS. Nguyễn Thường Hanh

Tâm thần hoang tưởng là một trong những bệnh tâm thần phổ biến nhất. Nó gây ảnh hưởng đáng kể đến suy nghĩ và hành động của người bệnh.

Tâm thần phân liệt hoang tưởng thường được chẩn đoán từ sau tuổi thanh thiếu niên. Bệnh ảnh hưởng đến hơn 20 triệu người trên thế giới và có đặc trưng mãn tính. Nguyên nhân gây tâm thần hoang tưởng là sự kết hợp của di truyền, các hợp chất trong não và môi trường. Hiện nay, các chuyên gia sức khỏe tâm thần đã tìm ra một số phương pháp đánh giá, phát hiện và điều trị bệnh ở giai đoạn sớm nhất.

Cách não bộ của người tâm thần hoang tưởng mô phỏng thế giới

Hãy tưởng tượng bạn đang ở trong một khu rừng. Lúc này, não bộ của bạn sẽ bắt đầu biểu thị về các thân cây đứng yên, những vật thể định hướng theo chiều dọc và màu sắc xanh, nâu.

Thực tế, khi bạn đi xuyên qua khu rừng thì não bộ sẽ tự động thay đổi hướng đi để tránh các va chạm với thân cây. Để giảm thiểu tính bất ngờ khi đi trong rừng, não bộ phải thay đổi một thứ gì đó. Nó có thể cập nhật nhận thức về các loài động vật gây nguy hiểm hoặc biến đổi nhận thức của bạn thông qua hành động.

Bộ não của người bình thường như một cỗ máy. Nó có khả năng dự đoán những gì xảy ra trong môi trường. Bởi vì là dự đoán nên nó có thể đúng hoặc sai. Những suy luận sai lầm mang đến những hậu quả khác nhau, chẳng hạn việc lầm tưởng một con gấu là thân cây sẽ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng hơn trường hợp ngược lại.

Cách não bộ hình thành mô hình thế giới dự đoán cách ứng xử của một người. Ở não bộ khỏe mạnh, các thông tin sẽ được đưa vào dựa trên cảm nhận thực tế.

Đối với bệnh nhân tâm thần hoang tưởng, não bộ không ngừng đấu tranh để cân bằng những gì nó cảm nhận được so với niềm tin trước đó. Chính vì sự mất cân bằng này, não bộ tạo ra các môi trường không chính xác, không ổn định. Não của người bệnh ít có khả năng cập nhật những điều mới lạ. Thậm chí, chứng tâm thần phân liệt hoang tưởng có thể khiến bệnh nhân nhìn thấy gấu (tượng trưng cho sự nguy hiểm trong rừng) mặc dù chúng thật sự không tồn tại vào thời điểm đó.

Bệnh tâm thần hoang tưởng

Đánh giá tâm thần hoang tưởng với nguyên lý năng lượng tự do của Karl Friston

Năm 1980, bác sĩ lâm sàng Karl Friston – một trong những nhà thần kinh học có ảnh hưởng nhất trong lịch sử y khoa đã có nhiều đóng góp mang tính bước ngoặt về hội chứng tâm thần này. Friston dành phần lớn thời gian của mình để điều trị những người bị tâm thần phân liệt, ông luôn muốn tìm hiểu những gì đang xảy ra trong não họ.

Nguyên lý năng lượng tự do (Free energy principle) nói rằng, ở mọi dạng sống và mọi quy mô tổ chức – từ đơn bào đến bộ não có hàng tỷ nơron thần kinh đều tuân thủ theo cùng một điều kiện. Nó phổ quát và có thể quy về một hàm toán học. Hoạt động của nguyên tắc này giúp thu hẹp khoảng cách giữa kỳ vọng của các chuyên gia với các dữ liệu từ giác quan (Friston gọi đó là sự tối thiểu hóa năng lượng tự do).

Nhờ vào nghiên cứu của Friston, các chuyên gia tâm thần học có thể sớm phát hiện được những bất thường trong não bộ của người bệnh thông qua sự thay đổi các hàm số. Trước khi chụp cắt lớp ra đời, đây là phương pháp duy nhất giúp phát hiện sớm tâm thần hoang tưởng và các bệnh tâm thần khác.

Tâm thần phân liệt hoang tưởng liên quan đến mạng lưới các vùng não bị tổn thương theo thời gian. Sự mất kết nối giữa các khu vực riêng lẻ của não bộ dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng. Vì vậy, Friston đã phát triển một lý thuyết thống nhất chức năng não bộ để hiểu rõ hơn những gì xảy ra trong não của bệnh nhân tâm thần phân liệt. Một phần trung tâm của lý thuyết này là nguyên lý năng lượng tự do.

Như vậy, Karl Friston trở thành người hùng trong giới hàn lâm nhờ vào việc tạo ra nhiều công cụ giúp các nhà khoa học “đọc” được bộ não phức tạp của con người.

Về sau, chụp cắt lớp phát xạ Positron (PET) đã được áp dụng cho não. Phương pháp này cho phép các nhà nghiên cứu đo gián tiếp chức năng não, dựa trên mức độ các vùng hoạt động của chất phóng xạ hấp thụ từ máu. Vì vậy, đầu những năm 1990, Friston dùng PET để nghiên cứu bộ não của những người bị tâm thần phân liệt.

Friston cũng đã tạo ra “bản đồ tham số thống kê”, một chương trình phần mềm cho phép các chuyên gia thần kinh so sánh quét PET với các xét nghiệm thống kê. Ngày nay, gần 90% nhà thần kinh học trên toàn cầu vẫn sử dụng nó để phân tích dữ liệu.

Theo WebMD, nhiều nghiên cứu cho thấy những bệnh nhân mắc chứng tâm thần hoang tưởng có hoạt động não bất thường ở vỏ não trước trán và đồi thị. Đây là những vùng liên quan đến việc quản lý, đưa ra các quyết định.

Kỹ thuật chụp cộng hưởng từ (MRI) ra đời và trở thành một phương pháp hữu ích, giúp Friston phát triển các công cụ nghiên cứu cấu trúc và chức năng của não một cách chi tiết hơn PET.

Tâm thần phân liệt hoang tưởng

Bản đồ tham số thống kê Karl Friston và não bộ của bệnh nhân hoang tưởng

Một nghiên cứu được công bố gần đây mang đến phương pháp thử nghiệm dựa trên nguyên lý năng lượng tự do của Karl Friston. Dự án được dẫn dắt bởi 2 nhà thần kinh học Phil Corlett và Al Powers tại Đại học Yale (Mỹ). Mục tiêu của thí nghiệm là khiến cho ai đó gặp ảo giác và sau đó đo lường những gì xảy ra.

Những người tham gia được yêu cầu nhấn nút trên bàn cờ có kết nối với giai điệu. Kết quả, những người bình thường đã mắc vài sai lầm. Powers và Corlett cũng đã phát hiện, những bệnh nhân tâm thần hoang tưởng có sự gia tăng hoạt động trong tiểu não.

Tuy nhiên, ở những người bị rối loạn tâm thần thì hoạt động ở tiểu não càng giảm, họ càng cảm thấy ổn định. Powers và Corlett cũng phát hiện, những người ảo giác về giọng nói có khả năng nhận dạng âm nhạc cao hơn gấp 5 lần so với những người khác.

Trường hợp của Rose (tên bệnh nhân đã được thay đổi), cô gái cho biết có thể nhìn thấy và nói chuyện với bạn trai đã chết cũng được các nhà nghiên cứu lưu tâm. Friston cho rằng điểm bùng phát nhận thức của Rose là cái chết của bạn trai. Một sự thay đổi đột ngột đặt ra những yêu cầu lớn đối với bộ não về mặt mô hình hóa thế giới. Theo đó, não của bệnh nhân dần mất liên lạc với thực tế. Rose bắt đầu nghe được giọng của bạn trai vì cô mong đợi điều đó. Mọi kiểm tra về chất điện giải, độc tố của Rose đều ở mức bình thường.

Nhìn thấy người thân yêu đã qua đời có lẽ là ảo giác phổ biến nhất của bệnh nhân tâm thần hoang tưởng. Các triệu chứng của người bệnh trở nên trầm trọng hơn nếu có các yếu tố tăng mạnh như thất nghiệp, chia tay…

Cái chết của bạn trai đã khiến cho Rose cảm thấy mô hình thế giới của cô không còn phù hợp nữa. Trong sự đau buồn, căng thẳng và cô đơn, não của cô đã xây dựng lại một mô hình mới với hình ảnh bạn trai đóng vai trò trung tâm. Các chuyên gia nhận định, đo lường mức độ hoang tưởng của một người tương tự như việc kiểm tra mức cholesterol sau đau tim.

Đối với những bệnh nhân tâm thần hoang tưởng, việc nhìn thấy người thân đã qua đời mang lại cho họ sự an ủi nhất định. Chính vì vậy, các bác sĩ e ngại rằng việc loại bỏ ảo giác đó có thể khiến cho tình trạng của bệnh nhân tồi tệ hơn. Điều trị bệnh lý này khá phức tạp và cần nhiều thời gian cũng như sự nỗ lực của người bệnh.

Nguyễn Anh Thư / HELLO BACSI

Bạn có thể quan tâm đến chủ đề:

Chia sẻ ngay! :

Ngày đăng: Tháng Mười Hai 18, 2019 | Lần cập nhật cuối: Tháng Mười Hai 18, 2019

Nguồn tham khảo
Bài có nhiều người đọc