Vùng dưới đồi: Viên ngọc nhỏ bé trong cơ thể khổng lồ

Tác giả: Tham vấn y khoa: BS. Nguyễn Thường Hanh

Vùng dưới đồi trong não có kích thước khá nhỏ bé, chỉ bằng một viên ngọc nhưng lại nắm trong tay quyền điều khiển vô số chức năng quan trọng trong cơ thể đấy!

Bạn hãy cùng tìm hiểu vùng dưới đồi là gì, chức năng, yếu tố gây ảnh hưởng, triệu chứng rối loạn vùng dưới đồi và cách bảo vệ “viên ngọc” nhỏ bé này để cơ thể luôn khỏe mạnh nhé!

Vùng dưới đồi là gì?

vùng dưới đồi

Vùng dưới đồi (hypothalamus) là một vùng nhỏ quan trọng ở trung tâm của bộ não nằm giữa tuyến yên và đồi thị, đóng một vai trò quan trọng trong việc sản xuất hormone và giúp kích thích nhiều quá trình quan trọng trong cơ thể. Các chức năng của “viên ngọc” này bao gồm:

  • Giải phóng hormone
  • Kiểm soát sự thèm ăn
  • Quản lý hành vi tình dục
  • Điều chỉnh nhiệt độ cơ thể
  • Điều chỉnh phản ứng cảm xúc
  • Duy trì chu kỳ sinh lý hàng ngày

Cấu trúc vùng dưới đồi được chia thành ba vùng nhóm chính: dưới đồi trước, dưới đồi giữa và dưới đồi sau. Mỗi vùng nhóm này chứa các hạt nhân (nuclei) khác nhau – đây là những cụm tế bào thần kinh thực hiện các chức năng quan trọng.

1. Vùng dưới đồi trước

Khu vực này còn được gọi là vùng trên thị (supraoptic region). Hạt nhân chính bao gồm nhân trên thị (supraoptic nuclei), nhân cạnh não thất (paraventricular nuclei) và một số hạt nhân nhỏ khác trong vùng trước.

Các hạt nhân ở vùng nhóm trước phần lớn tham gia vào việc tiết ra các loại hormone khác nhau. Nhiều trong số các hormone này tương tác với tuyến yên gần đó để sản xuất thêm các hormone. Một số hormone quan trọng nhất được sản xuất ở vùng nhóm trước bao gồm:

• Hormon giải phóng ACTH (Corticotropin releasing Hormone – CRH): Loại hormone này có liên quan đến phản ứng của cơ thể khi căng thẳng cả về thể chất và tinh thần, có khả năng báo hiệu tuyến yên sản xuất ra một loại hormone gọi là hormone vỏ thượng thận (ACTH). ACTH kích hoạt việc sản xuất cortisol – loại hormone gây căng thẳng.

• Hormon giải phóng TSH (Thyrotropin releasing Hormone – TRH): Hormone này giúp kích thích tuyến yên sản xuất hormone kích thích tuyến giáp (thyroid-stimulating hormone – TSH). TSH đóng vai trò quan trọng trong chức năng của nhiều bộ phận cơ thể như tim mạch, đường tiêu hóa và cơ bắp.

• Hormon giải phóng FSH và LH (Gonadotropin Releasing Hormone – GnRH): Loại hormone này kích thích tuyến yên sản xuất các hormone sinh sản quan trọng bao gồm:

– Hormone kích thích nang trứng (Follicle Stimulating Hormone – FSH): có tác dụng kích thích noãn bào phát triển, một phần của chu kỳ kinh nguyệt hàng tháng.

– Hormone kích thích hoàng thể (Hormone luteinizing – LH): được coi là hormone tuyến sinh dục vì có vai trò trong việc kiểm soát chức năng của tinh hoàn ở nam giới và buồng trứng ở nữ giới.

• Hormon oxytocin: Hormone này giúp kiểm soát hành vi và cảm xúc quan trọng như hưng phấn tình dục, sự tin tưởng, công nhận và hành vi của người mẹ. Đồng thời, hormone này liên quan đến một số chức năng của hệ thống sinh sản như sinh con và cho con bú.

• Vasopressin: Còn được gọi là hormone chống lợi tiểu (Antidiuretic Hormone – ADH), có chức năng điều chỉnh mức nước trong cơ thể. Vasopressin giúp ngăn ngừa mất nước cơ thể bằng cách giảm lượng nước tiểu và giúp thận hấp thu bớt nước vào cơ thể.

• Somatostatin: Hormone này có tác dụng ngăn chặn tuyến yên tiết ra một số hormone, bao gồm hormone tăng trưởng và hormone kích thích tuyến giáp.

Vùng nhóm trước của vùng dưới đồi giúp điều chỉnh nhiệt độ cơ thể thông qua mồ hôi, duy trì nhịp sinh học. Đây là những thay đổi về thể chất và hành vi xảy ra trên một chu kỳ hàng ngày, ví dụ như thức vào ban ngày và ngủ vào ban đêm.

2. Vùng dưới đồi giữa

vùng dưới đồi

Khu vực này còn được gọi là vùng thân củ (tuberal region) chứa các hạt nhân chính bao gồm nhân bụng giữa, nhân lưng giữa và nhân phễu. Những hạt nhân này giúp kiểm soát sự thèm ăn, kích thích giải phóng hormone GHRH – kích thích tuyến yên sản xuất hormone tăng trưởng, tạo điều kiện cho sự tăng trưởng và phát triển của cơ thể.

3. Vùng dưới đồi sau

Khu vực này còn được gọi là vùng vú (mammillary region) bao gồm nhân trước vú, trên vú, củ vú… giúp điều chỉnh nhiệt độ cơ thể bằng cách gây run và chặn sản xuất mồ hôi. Vai trò của hạt nhân tuyến vú còn chưa rõ ràng, các bác sĩ tin rằng nó liên quan đến chức năng bộ nhớ.

Yếu tố gây ảnh hưởng vùng dưới đồi

Khi vùng dưới đồi của não không hoạt động theo đúng như bình thường thì được gọi là rối loạn chức năng vùng dưới đồi (hypothalamic dysfunction).

Một số yếu tố có thể gây ra rối loạn chức năng vùng dưới đồi bao gồm:

  • Các bệnh tự miễn
  • Chấn thương vùng đầu
  • Phẫu thuật liên quan đến não
  • Dị tật bẩm sinh liên quan đến não hoặc vùng dưới đồi
  • Xuất hiện các khối u trong hoặc xung quanh vùng dưới đồi
  • Rối loạn di truyền nhất định, chẳng hạn như thiếu hụt hormone tăng trưởng
  • Rối loạn ăn uống, chẳng hạn như chứng chán ăn uống (anorexia) và chứng ăn uống vô độ (bulimia)

vùng dưới đồi

Rối loạn chức năng bộ phận này có thể gây ra một số vấn đề như:

• Đái tháo nhạt (Diabetes insipidus): Nếu vùng dưới đồi không sản xuất và giải phóng đủ vasopressin, thận có thể loại bỏ quá nhiều nước sẽ gây ra chứng đái tháo nhạt, khiến bạn phải đi tiểu nhiều hơn và khát nước.

Không giống như những người mắc bệnh tiểu đường thông thường, người bệnh đái tháo nhạt có lượng đường trong máu ổn định.

• Hội chứng Prader–Willi (PWS): Đây là một rối loạn hiếm gặp có tính di truyền khiến vùng dưới đồi không thể kích hoạt khi đã ăn no. Những người mắc hội chứng Prader-Willi thường xuyên muốn ăn, làm tăng nguy cơ béo phì. Các triệu chứng khác bao gồm tốc độ chuyển hóa, phát triển chậm, suy giảm cơ bắp.

• Suy tuyến yên: Rối loạn chức năng vùng dưới đồi có thể làm tổn thương, suy tuyến yên, khiến tuyến yên hoạt động yếu đi và không sản sinh đủ hormone cần thiết. Tuyến yên đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh cân bằng nước, chức năng tình dục, phản hồi stress, huyết áp, và trao đổi chất cơ bản.

Triệu chứng rối loạn vùng dưới đồi

Các triệu chứng của rối loạn bộ phận này khác nhau tùy thuộc vào loại hormone nào bị thiếu. Ở trẻ em thường xuất hiện dấu hiệu tăng trưởng và dậy thì bất thường. Người trưởng thành có thể cho thấy các triệu chứng liên quan đến các hormone khác nhau mà cơ thể họ không thể sản xuất.

Vùng dưới đồi khi bị tổn thương có thể gây ra một loạt các triệu chứng. Một số triệu chứng có thể báo hiệu bộ phận này đang gặp vấn đề bao gồm:

  • Vô sinh
  • Mất ngủ
  • Dậy thì chậm
  • Vóc dáng nhỏ
  • Thay đổi khẩu vị
  • Cơ thể mất nước
  • Đi tiểu thường xuyên
  • Nhiệt độ cơ thể thất thường
  • Cân nặng tăng giảm bất thường
  • Huyết áp cao hoặc thấp bất thường

Cách giữ vùng dưới đồi khỏe mạnh

vùng dưới đồi

Sau đâu là 3 cách giúp bạn bảo vệ vùng dưới đồi trong não để ngăn ngừa các triệu chứng rối loạn và đảm bảo sức khỏe cho cơ thể:

1. Chế độ ăn uống cân bằng

Chế độ ăn uống lành mạnh rất quan trọng đối với mọi bộ phận cơ thể, đặc biệt là vùng dưới đồi. Một nghiên cứu gần đây ở chuột cho thấy chế độ ăn nhiều chất béo có thể dẫn đến viêm vùng dưới đồi. Nghiên cứu khác cũng báo cáo rằng chế độ ăn nhiều đường cũng có thể gây ra chứng viêm tương tự. Để giảm thiểu rủi ro, bạn tránh xa những thực phẩm xấu nhiều dầu mỡ, đường, muối…

Chế độ ăn nhiều chất béo không bão hòa đa như axit béo omega-3 có thể giúp đẩy lùi chứng viêm vùng dưới đồi bao gồm cá, quả óc chó, hạt lanh… Đồng thời bạn nên bổ sung thêm thực phẩm hỗ trợ vùng dưới đồi và chức năng não như trái cây, rau quả giàu vitamin C và B.

2. Ngủ đúng giờ giấc

Giấc ngủ là chìa khóa để giữ cho bộ phận này điều tiết lượng hormone trong tầm kiểm soát. Việc thiếu ngủ, sử dụng lâu dài corticosteroid và căng thẳng mãn tính là ba trong số những tác nhân lớn nhất dẫn đến mức cortisol cao. Stress có thể dẫn đến sự thay đổi nồng độ trong huyết thanh của nhiều loại hormone bao gồm glucocorticoids, catecholamine, hormone tăng trưởng và prolactin gây ảnh hưởng xấu đến cơ thể.

Cortisol là một hormone “căng thẳng” glucocorticoid được tổng hợp từ cholesterol bằng enzyme. Nếu ở mức phù hợp sẽ giúp ích cho sức khỏe, nhưng khi bạn có quá nhiều sẽ gây ảnh hưởng xấu. Cortisol được điều hòa bởi trục dưới đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận, do đó bạn cần sản xuất cortisol ở mức vừa phải thông qua giấc ngủ đầy đủ và giảm căng thẳng để duy trì sức khỏe.

3. Tập thể dục đều đặn

Một nghiên cứu năm 2012 ở chuột cho thấy tập thể dục thường xuyên nhẹ nhàng cũng làm giảm viêm vùng dưới đồi liên quan đến chế độ ăn nhiều chất béo. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng tập thể dục thường xuyên có tác động tích cực đến cả biểu hiện gen và hoạt động của tế bào thần kinh ở vùng dưới đồi.

Hoạt động thể chất không chỉ giúp tăng cường sức khỏe của tim mạch, mà còn cải thiện sức khỏe vùng dưới đồi, đóng góp khả năng trao đổi chất lành mạnh cũng như cân bằng năng lượng.

Vùng dưới đồi là một trong những bộ phận quan trọng nhất của cơ thể và thường không được chú ý cho đến khi xuất hiện những triệu chứng bất thường. Do đó, bạn hãy xây dựng lối sống, chế độ ăn uống lành mạnh để tăng cường sức khỏe tổng thể và bảo vệ “viên ngọc” quý này nhé!

Hoàng Trí | HELLO BACSI

Bạn có thể quan tâm đến chủ đề:

Chia sẻ thông tin hữu ích này cho mọi người trên:

Ngày đăng: Tháng Chín 12, 2019 | Lần cập nhật cuối: Tháng Chín 13, 2019

Nguồn tham khảo
Bài có nhiều người đọc