Phương thức sinh mổ có thể gây “biến động” cả một hệ thành phần vi sinh vật đường ruột bên trong và làm ảnh hưởng đến khả năng miễn dịch của trẻ. Thế nhưng, việc bảo vệ nâng cao miễn dịch cho con sau khi chào đời lại hoàn toàn nằm trong tầm tay của mẹ. Thay vì lo sợ trẻ sinh mổ yếu ớt, dễ đau ốm thì ngay từ bây giờ mẹ có thể chủ động can thiệp chăm sóc trẻ dựa trên những lời khuyên quý giá từ các bác sĩ, chuyên gia.
Vì sao cha mẹ cần chủ động nâng cao hệ miễn dịch cho trẻ sinh mổ từ sớm?
Mẹ cần biết rằng sinh mổ và sinh thường không chỉ khác nhau ở phương thức sinh mà đằng sau đó là sự khác biệt về khả năng miễn dịch. So với trẻ sinh thường, trẻ sinh mổ dễ gặp các bất lợi về miễn dịch do:
1. Thiếu hụt kháng thể IgG từ mẹ
Kháng thể (Immunoglobulin – Ig) do tế bào lympho B sản sinh là những “chiến binh thầm lặng” trong cơ thể có khả năng nhận diện và tiêu diệt các tác nhân gây hại như vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng…[1] Khi mới sinh và trong giai đoạn đầu đời, trẻ tiếp nhận nguồn kháng thể này từ mẹ thông qua nhau thai cũng như sữa mẹ để được bảo vệ trước sự tấn công của nhiều mầm bệnh nguy hiểm [2].
Tuy nhiên, dựa trên các xét nghiệm mẫu máu cuống rốn cho thấy trẻ sinh mổ có thể bị sụt giảm lên đến một nửa hàm lượng kháng thể IgG, loại kháng thể duy nhất truyền qua nhau thai bảo vệ trẻ khỏi mắc bệnh nhiễm trùng [2], [3].
2. Thiếu hàng rào bảo vệ ruột
Đường ruột không chỉ là cơ quan tiêu hóa mà còn là “điểm tập trung” của 70–80% tế bào miễn dịch. Điều này tạo nên mối liên hệ chặt chẽ giữa hệ vi sinh vật, lớp niêm mạc ruột và hệ thống miễn dịch tại chỗ [4]. Trong môi trường này, các vi khuẩn đường ruột thúc đẩy niêm mạc ruột sản sinh kháng thể để chống lại mầm bệnh. Đồng thời, thúc đẩy sự hoàn thiện sớm của hệ miễn dịch niêm mạc ruột, từ cấu trúc cho đến chức năng [5].
Tuy nhiên, vì trẻ sinh mổ bỏ lỡ cơ hội tiếp xúc với nguồn lợi khuẩn từ ống sinh của mẹ, kết hợp với việc chậm trễ thực hiện da kề da nên những “chiến binh” lợi khuẩn thường dễ bị thay thế bởi hại khuẩn từ môi trường bệnh viện. Điều này ảnh hưởng đến “tuyến phòng thủ” miễn dịch đường ruột ngay từ giai đoạn đầu đời [6], [7].
3. Thiếu hụt kháng thể IgA do chậm bú mẹ
IgA là kháng thể chính có trong niêm mạc và dịch tiết. Vì vậy, có thể hiểu rằng IgA là đại diện cho hệ thống miễn dịch tại chỗ và là tuyến phòng thủ đầu tiên chống lại mầm bệnh. Trong sữa mẹ, IgA là một trong những kháng thể dồi dào nhưng nghiên cứu cho thấy phương thức sinh mổ đang vô tình khiến trẻ khó tiếp cận với nguồn sữa mẹ sớm. Do đó, hệ quả tất yếu là trẻ sinh mổ dễ bị thiếu hụt kháng thể IgA do chậm bú mẹ [8].
4. Dự trữ sắt sơ sinh thấp
Sắt không chỉ là vi chất cần thiết đối với việc tạo máu mà còn đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển bình thường của hệ miễn dịch [9]. Sự phát triển của các tế bào lympho, một trong những tế bào miễn dịch “chủ chốt” phụ thuộc rất lớn vào sự hiện diện của sắt [10].
Tuy nhiên, so với trẻ sinh thường thì trẻ sinh mổ có thể nhận được lượng máu qua nhau thai ít hơn do các nguyên nhân như huyết áp của mẹ thấp hơn, cường độ co bóp tử cung yếu hơn, kẹp dây rốn sớm, trẻ sơ sinh thường được đặt ở vị trí cao hơn so với nhau thai (chẳng hạn trên bụng hoặc trên đùi mẹ)…[11] Điều này dẫn đến tình trạng dự trữ sắt thời kỳ sơ sinh thấp khiến miễn dịch trẻ sinh mổ “yếu thế” hơn trong việc chống lại mầm bệnh.
Tóm lại, những nguyên nhân kể trên chính là những “rào cản” khiến hệ miễn dịch của trẻ sinh mổ bị kìm hãm sức mạnh để chống lại bệnh tật. Các nghiên cứu cũng cho thấy trẻ sinh mổ thường dễ gặp các vấn đề về miễn dịch, hô hấp, tiêu hóa… hơn trẻ sinh thường [7]. Do đó, việc mẹ chủ động nâng cao miễn dịch cho trẻ sinh mổ chính là bí quyết giúp con phát triển khỏe mạnh ngay từ những năm tháng đầu đời.
“Checklist” các bước giúp mẹ củng cố miễn dịch cho bé sinh mổ
Mẹ nên chủ động nâng cao miễn dịch cho bé bằng cách nào? Sau đây là “checklist” ngắn gọn các bước quan trọng để mẹ tham khảo trong cả lộ trình chăm con.
1. Chăm sóc dinh dưỡng ngay từ khi mới sinh
Chắc hẳn mẹ cũng biết, sữa mẹ chính là nguồn dinh dưỡng “chân ái” cho mọi trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Vì vậy, đối với trẻ sinh mổ thì mẹ càng nên ưu tiên cho bé bú trong ít nhất 6 tháng đầu đời và nên duy trì cho bé bú đến 2 tuổi hoặc lâu hơn. Việc nuôi con bằng sữa mẹ mang lại những lợi ích vô giá cho sức khỏe của bé, không chỉ giúp con ít ốm vặt mà về lâu dài còn mở ra những điều kiện tốt như giúp trí não bé phát triển, huyết áp ổn định, hạn chế nguy cơ béo phì…[12].
Trong trường hợp “bất khả kháng” như bé bị tách khỏi mẹ sau sinh, khả năng bú kém, sữa mẹ không đủ… khiến việc cho bé bú mẹ bị trì hoãn [12], mẹ có thể chủ động nhờ đến sự hỗ trợ của nguồn dinh dưỡng sữa có các thành phần hỗ trợ miễn dịch như:
- Kháng thể IgG: Đây là kháng thể dồi dào trong sữa non giúp xây dựng hàng rào miễn dịch thụ động bảo vệ trẻ [13]. Việc chủ động chọn nguồn sữa chứa sữa non thu trong 24 giờ sẽ giúp bạn nhận được nhiều kháng thể IgG.
- Lactoferrin: Trẻ sinh mổ có dự trữ sắt sơ sinh thấp nên mẹ cần chủ động chọn nguồn sữa có chứa Lactoferrin, một thành phần của whey protein (đạm whey) có trong sữa mẹ. Lactoferrin không chỉ giúp trẻ chống lại vi khuẩn, virus…gây bệnh, điều hòa hệ miễn dịch mà còn có ái lực cao với sắt để cân bằng lượng sắt trong cơ thể cũng như hỗ trợ trẻ hấp thu sắt hiệu quả [14].
- IgHM: Đây là protein phân lập từ sữa non bò bằng công nghệ cao để có cấu trúc tương đồng với kháng thể tự nhiên có trong sữa mẹ giúp hỗ trợ tăng cường miễn dịch cho trẻ sinh mổ bị thiếu hụt kháng thể.
- Synbiotics: Đây là hệ dưỡng chất gồm probiotic và prebiotic. Trong đó, probiotic là lợi khuẩn Bifidus, còn prebiotic chính là thức ăn của chúng gồm có 2’-FL HMO và FOS. Mẹ nên chủ động tìm kiếm công thức sữa bổ sung “bộ đôi” này vì sự kết hợp của hệ dưỡng chất synbiotics sẽ giúp lợi khuẩn tăng lên, mang lại hiệu quả hiệp đồng trong việc củng cố miễn dịch đường ruột để giúp trẻ sinh mổ khỏe mạnh như trẻ sinh thường.
Đối với cột mốc từ 6 tháng tuổi trở lên, trẻ đã có thể tập ăn dặm nhưng lưu ý là nên tránh cho bé ăn thức ăn đặc quá sớm [15]. Mặc dù sữa vẫn là nguồn dinh dưỡng chính nhưng khi con tập ăn dặm, mẹ vẫn nên chủ động xây dựng chế độ ăn bổ sung cho trẻ đa dạng các dưỡng chất tốt cho hệ miễn dịch như kẽm, sắt, vitamin A, vitamin C, vitamin E, Omega-3…[16]
2. Chăm sóc sinh hoạt cho trẻ
Bên cạnh dinh dưỡng khoa học, mẹ còn có thể chủ động bảo vệ trẻ trước mầm bệnh trong chăm sóc hàng ngày như:
- Tiêm phòng cho bé đầy đủ: Chủ động cho con tiêm phòng đầy đủ theo lịch khuyến cáo là cách rất quan trọng vì vaccine chính là “lá chắn” bảo vệ trẻ hiệu quả nhất trước những căn bệnh nguy hiểm [17].
- Duy trì môi trường sống sạch sẽ và an toàn: Mẹ nên chủ động vệ sinh các bề mặt chung, khử khuẩn đồ chơi của con, xử lý các nơi đọng nước…Rửa tay với xà phòng và nước trước khi bế trẻ [18]
- Tránh để trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá: Không nên để ai hút thuốc trong nhà hoặc trong xe [19].
- Cho trẻ vận động: Khuyến khích trẻ đi bộ, vui chơi ngoài trời [20]. Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, ba mẹ có thể cho bé nằm chơi trên sàn nhà, chẳng hạn như nằm sấp ít nhất 30 phút mỗi ngày, nhưng cần có người lớn giám sát để đảm bảo an toàn [21].
3. Theo dõi các biểu hiện của trẻ để kịp thời điều chỉnh cách chăm sóc
Trong chăm sóc trẻ em nói chung và trẻ sinh mổ nói riêng, việc thường xuyên theo dõi sức khỏe và sự phát triển của trẻ rất quan trọng. Do đó, mẹ cần chú ý:
- Theo dõi các chỉ số tăng trưởng của trẻ: Việc thường xuyên theo dõi các chỉ số như chiều cao, cân nặng và BMI giúp bác sĩ sớm phát hiện những dấu hiệu bất thường của trẻ trong quá trình tăng trưởng [22].
- Lưu tâm các dấu hiệu bất thường: Mẹ cần để ý đến các tín hiệu “cầu cứu” của bé nếu có, bao gồm bú kém, nhịp thở nhanh bất thường, sốt cao… để chủ động đưa con đi khám kịp thời [23].
- Không tùy tiện cho trẻ dùng kháng sinh: Thuốc kháng sinh không có tác dụng trong việc điều trị các bệnh do virus như cảm lạnh, cúm, đau họng… Vì vậy, mẹ cần không nên tự ý cho bé dùng thuốc để tránh rủi ro tác dụng phụ [24].
Sinh mổ có thể tạo ra một khởi đầu khó khăn cho trẻ nhưng đó không phải là rào cản ngăn con khôn lớn khỏe mạnh. Hơn nữa, việc giúp con hoàn thiện miễn dịch luôn là hành trình mà mẹ có thể chủ động hoàn toàn khi đã “bổ túc” kiến thức về chăm sóc bé khoa học. Mẹ hãy yên tâm rằng sự thấu hiểu và chủ động của mẹ chính là những “viên gạch” giúp bé có được nền tảng sức khỏe vững vàng nhất từ những ngày đầu đời.
