Sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ và là nguồn dinh dưỡng tối ưu đáp ứng sự phát triển của trẻ [1]. Thế nhưng, với bé sinh mổ, việc “tiếp cận” sớm với nguồn sữa mẹ có thể sẽ có đôi chút khó khăn do sinh mổ có thể khiến sữa mẹ về chậm hoặc mẹ cần thêm thời gian hồi phục [2]. Lúc này nguồn dinh dưỡng hỗ trợ miễn dịch cho trẻ sinh mổ sẽ là “trợ thủ” giúp mẹ chăm sóc bé yêu. Vậy chọn sữa cho trẻ sinh mổ cần mẹ lưu ý gì?
Trẻ sinh mổ và nguy cơ miễn dịch kém: Điều mẹ cần thấu hiểu để lựa chọn nguồn dinh dưỡng phù hợp cho bé
Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc khác nhau về phương thức sinh nở khiến trẻ sinh mổ thường có nguy cơ chịu những “thiệt thòi” về miễn dịch do:
Thiếu hàng rào bảo vệ ruột vì mất cơ hội tiếp xúc với lợi khuẩn tại đường sinh tự nhiên của mẹ
Các nghiên cứu đã chỉ ra trẻ sinh thường có hệ vi sinh vật đường ruột phong phú hơn trẻ sinh mổ. Nguyên do là bởi trẻ sinh thường sẽ tiếp xúc trực tiếp với vi khuẩn có lợi từ mẹ khi đi qua đường sinh tự nhiên. Điều này sẽ tạo nền tảng để thiết lập hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh, đồng thời giúp con phát triển hệ miễn dịch. [3]
Thế nhưng, bé sinh mổ lại “bỏ lỡ” cơ hội này nên hệ vi sinh đường ruột sẽ có các chủng vi khuẩn khác với bé sinh thường. Các nghiên cứu phát hiện trẻ sinh mổ không có các chủng vi khuẩn có ở trẻ em và người trưởng thành khỏe mạnh, thay vào đó, hệ vi sinh đường ruột của bé lại có tỷ lệ hại khuẩn cao hơn so với bé sinh thường [3].
Sự khác biệt ở hệ vi sinh đường ruột này được cho là có thể làm giảm khả năng phòng chống lại các tác nhân gây bệnh đường ruột và khiến nguy cơ mắc bệnh của trẻ cao hơn [4]. Không dừng lại ở đó, sự mất cân bằng, loạn khuẩn đường ruột còn ảnh hưởng xấu đến khả năng đề kháng, khiến trẻ dễ bị viêm nhiễm cả sau khi lớn lên [5].
Ngoài ra, việc chậm bú mẹ ở trẻ sinh mổ còn làm “trì hoãn” việc nhận nguồn “thức ăn” cho lợi khuẩn từ sữa mẹ. Bởi sữa mẹ là nguồn cung cấp HMO dồi dào. Đây là loại prebiotics đặc biệt giúp nuôi dưỡng các chủng lợi khuẩn trong đường ruột của trẻ [6].
Thiếu hụt kháng thể IgG và IgA
Ngoài việc thiếu hàng rào bảo vệ ruột, trẻ sinh mổ còn có nguy cơ thiếu hụt 2 kháng thể quan trọng là IgG và IgA.
IgG là kháng thể duy nhất được truyền qua nhau thai giúp bảo vệ trẻ sơ sinh ngay từ trong bụng mẹ đến sau khi sinh. [7] Tuy nhiên, nếu so với trẻ sinh thường, lượng kháng thể IgG mà trẻ sinh mổ nhận được lại thấp hơn đáng kể. Xét nghiệm máu cuống rốn cho thấy nồng độ IgG ở trẻ sinh mổ có thể thấp hơn khoảng 46% so với trẻ sinh thường. [8]
Không dừng lại ở đó, trẻ sinh mổ còn có nguy cơ thiếu đi sự bảo vệ của kháng thể IgA. IgA là kháng thể có khả năng tìm bắt tác nhân gây bệnh trước khi chúng tiếp xúc với các tế bào biểu mô [9]. Kháng thể IgA hầu như không đi qua nhau thai [10]. Trẻ chỉ có thể nhận được lượng kháng thể này qua sữa mẹ và tự sản xuất tại niêm mạc ruột.
Tuy nhiên, việc mẹ chậm tiết sữa có thể khiến trẻ sinh mổ không nhận được lượng kháng thể này. Cùng với đó, do không tiếp xúc với lợi khuẩn tại đường sinh tự nhiên của mẹ nên miễn dịch tại niêm mạc ruột của trẻ cũng chậm phát triển để bắt đầu tự tiết IgA.
Dự trữ sắt sơ sinh thấp
So với phương pháp sinh thường, phương pháp sinh mổ có liên quan đến việc giảm lượng máu truyền qua nhau thai và các chỉ số huyết học liên quan đến sắt kém hơn trẻ sinh thường. Tình trạng này có thể khiến trẻ sinh mổ dễ bị thiếu máu do thiếu sắt hơn trong giai đoạn đầu đời và làm suy giảm đáng kể khả năng tiêu diệt vi khuẩn. [11]
Với các bất lợi kể trên, nhiều nghiên cứu đã chứng minh trẻ sinh mổ có nguy cơ mắc các bệnh lý cao hơn so với trẻ sinh thường. Chẳng hạn trẻ sinh mổ có nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp cao hơn 1,3 lần so với trẻ sinh thường. Ngoài ra, trẻ cũng có nguy cơ cao mắc các bệnh như hen suyễn, béo phì, nhiễm trùng đường tiêu hoá, nhiễm trùng do virus… [12]
Bé sinh mổ nên uống sữa gì? Các thành phần mẹ cần lưu ý khi lựa chọn sữa cho trẻ sinh mổ
Với trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sinh mổ, sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tốt nhất bởi sữa mẹ cung cấp dồi dào các thành phần miễn dịch, điển hình là các loại kháng thể như kháng thể IgG, IgA, IgM, Lactoferrin…
Trong đó, kháng thể IgA đặc biệt chiếm ưu thế với tỷ lệ khoảng 88,11% trong sữa non và 68,35–81,65% trong sữa trưởng thành [9]. Một thành phần nổi bật khác đó là Lactoferrin. Đây là một glycoprotein có mặt nhiều trong sữa mẹ, đặc biệt là sữa non, có khả năng kháng khuẩn, hỗ trợ cân bằng vi sinh, điều hoà miễn dịch và hỗ trợ hấp thu sắt. [13]
Không dừng lại ở đó, sữa mẹ còn cung cấp cho trẻ 2 thành phần quan trọng hỗ trợ củng hàng rào bảo vệ ruột là chất xơ (prebiotic), điển hình là HMO – Human milk oligosaccharides và lợi khuẩn. HMO không chỉ đóng vai trò là “thức ăn” giúp nuôi dưỡng lợi khuẩn mà còn có tác dụng khôi phục hệ vi sinh đường ruột, tăng lợi khuẩn, giảm hại khuẩn, cải thiện chức năng hàng rào ruột [14]. Đối với lợi khuẩn, trẻ bú mẹ sẽ nhận được lượng lợi khuẩn dồi dào, điển hình là Bifidobacterium, chủng lợi khuẩn giúp trẻ cân bằng hệ vi sinh đường ruột và giảm nguy cơ mắc bệnh nhiễm trùng [15].
Chính vì những lợi ích kể trên nên sau sinh, mẹ hãy cố gắng cho bé bú mẹ càng sớm càng tốt và duy trì cho bé bú lâu nhất có thể. Song song với đó, mẹ cũng nên cân nhắc chuẩn bị sẵn cho bé nguồn dinh dưỡng dự phòng trong trường hợp sữa mẹ chậm về với phức hợp miễn dịch giúp tăng cường miễn dịch vượt trội cho bé như:
- Sữa non 24 giờ với lượng kháng thể IgG cao: IgG là protein do hệ miễn dịch tạo ra để chống lại vi khuẩn, virus và các tác nhân gây bệnh. Sữa non bò thu trong 24 giờ rất giàu kháng thể IgG, do đó, mẹ nên ưu tiên nguồn dinh dưỡng có thành phần này.
- IgHM – Nguyên liệu có chứa nhóm kháng thể có cấu trúc tương đồng với kháng thể sữa mẹ: Hiện các nhà khoa học ứng dụng công nghệ cao để chọn lọc ra IgHM là nhóm kháng thể trong sữa non bò có cấu trúc tương đồng với kháng thể trong sữa mẹ (Immunoglobulin like Human Milk). Khi chọn nguồn dinh dưỡng cho bé, mẹ có thể ưu tiên chọn nguồn dinh dưỡng có chứa dưỡng chất này nhằm hỗ trợ tăng cường miễn dịch hiệu quả và tự nhiên hơn cho bé.
- Lactoferrin: Đây là một loại protein tự nhiên có hoạt tính sinh học có nguồn gốc từ sữa, được gọi là “phân tử kỳ diệu” vì mang lại một số đặc tính như kháng khuẩn, kháng virus, chống oxy hóa, kích thích miễn dịch và chuyển hóa sắt … Ngoài sữa mẹ thì sữa bò cũng là nguồn cung cấp dồi dào lactoferrin. [13]
- Synbiotics: Synbiotics là công thức kết hợp giữa lợi khuẩn, điển hình như Bifidus và chất xơ hòa tan, chẳng hạn như 2’-FL HMO cùng FOS, giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ tiêu hóa và tăng cường miễn dịch.
Chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ sinh mổ: Những điều mẹ cần lưu ý
Ngoài việc lưu ý về thành phần, khi chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ sinh mổ, mẹ cũng cần lưu ý những điều sau:
- Cố gắng cho bé bú mẹ: Sinh mổ có thể khiến sữa mẹ chậm về. Nếu gặp phải tình huống này, mẹ vẫn nên kiên trì cho bé bú bằng cách cho bé bú sớm, thường xuyên, thực hiện da kề da với bé để giúp tuyến sữa của mẹ được kích thích… Trường hợp nhờ đến sự hỗ trợ của nguồn dinh dưỡng dự phòng, khi sữa mẹ về, mẹ vẫn nên ưu tiên cho bé bú mẹ. [2]
- Theo dõi phản ứng của bé khi dùng sữa: Nếu dùng nguồn dinh dưỡng dự phòng, hãy theo dõi phản ứng của bé sau khi dùng sữa. Mỗi bé có khả năng hấp thu dinh dưỡng khác nhau. Do đó, mẹ cần quan sát các dấu hiệu mà trẻ có thể gặp phải như tiêu chảy, táo bón, đầy hơi chướng bụng, nổi mẩn hoặc quấy khóc… sau khi bú để kịp thời điều chỉnh nguồn sữa.
- Chọn sữa từ thương hiệu uy tín, nguồn gốc rõ ràng: Với nguồn dinh dưỡng dự phòng cho trẻ, mẹ nên chọn nguồn dinh dưỡng từ thương hiệu uy tín, có chứng nhận an toàn của cơ quan có thẩm quyền và phù hợp với trẻ.
- Tham khảo ý kiến bác sĩ dinh dưỡng: Trẻ sinh mổ có nhu cầu dinh dưỡng đặc thù hơn so với trẻ sinh thường. Do đó, nếu băn khoăn không biết nên chọn nguồn dinh dưỡng nào cho bé khi sữa mẹ chưa về, mẹ nên tham khảo ý kiến bác sĩ dinh dưỡng hoặc chuyên gia nhi khoa để được tư vấn loại sữa, chế độ dinh dưỡng và cách chăm sóc phù hợp giúp bé phát triển khỏe mạnh.
Việc lựa chọn sữa tăng đề kháng cho trẻ sinh mổ không chỉ là bổ sung dinh dưỡng, mà còn là cách cha mẹ trao cho con nền tảng sức khỏe vững chắc ngay từ những năm tháng đầu đời. Một loại sữa phù hợp sẽ giúp trẻ tăng cường hệ miễn dịch, giảm nguy cơ mắc bệnh, đồng thời hỗ trợ phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn trí tuệ. Vì vậy, cha mẹ cần cân nhắc kỹ lưỡng, tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng và đặt lợi ích lâu dài của con lên hàng đầu. Chọn đúng sữa chính là trao cho con một khởi đầu khỏe mạnh và tràn đầy yêu thương.
