Sinh mổ với sinh thường không chỉ khác nhau ở phương thức sinh mà đằng sau đó còn là sự khác biệt về khả năng miễn dịch của trẻ sau khi chào đời. Các nghiên cứu cho thấy trẻ sinh mổ có nguy cơ gặp nhiều bất lợi về miễn dịch [1]. Bài viết sau sẽ gợi ý cách tăng cường miễn dịch cho bé sinh mổ theo từng giai đoạn.
Hiểu về miễn dịch của bé sinh mổ: Lý do mẹ cần quan tâm đến miễn dịch của bé ngay từ khi mới sinh
Nếu mẹ chưa hiểu rõ về miễn dịch của trẻ sinh mổ, những thông tin từ các nghiên cứu sẽ giúp mẹ hiểu rõ hơn về vấn đề này. So với trẻ sinh thường, trẻ sinh mổ có miễn dịch kém bởi trẻ có nguy cơ:
1. Thiếu hụt kháng thể
Kháng thể (Immunoglobulin – Ig) là những protein đặc hiệu do các tế bào lympho B tiết ra, đóng vai trò là “vũ khí” nhận diện và tiêu diệt các tác nhân gây hại như vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng…[1] Trong giai đoạn đầu đời, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ với miễn dịch còn non nớt sẽ phụ thuộc rất nhiều vào “nguồn viện trợ” kháng thể từ mẹ qua nhau thai và sữa mẹ để chống chọi bệnh tật [2].
Tuy nhiên, một nghiên cứu có xét nghiệm máu cuống rốn cho thấy rằng kháng thể duy nhất truyền qua nhau thai giúp bảo vệ trẻ sơ sinh khỏi bệnh nhiễm trùng như IgG giảm đi một nửa ở trẻ sinh mổ [2], [3]. Không những vậy, sinh mổ còn có thể khiến bé chậm bú mẹ. Đây cũng là một trong những nguyên nhân gây thiếu hụt kháng thể IgA ở trẻ sinh mổ do IgA là kháng thể có nhiều trong sữa mẹ. Trong khi đó, IgA là kháng thể chính có trong niêm mạc và dịch tiết đại diện cho “tuyến phòng thủ” miễn dịch đầu tiên chống lại mầm bệnh [4].
2. Thiếu hụt hàng rào bảo vệ ruột
Nghiên cứu cho thấy có tới 70–80% tế bào miễn dịch nằm ngay tại đường ruột nên có mối liên hệ chặt chẽ giữa hệ vi sinh vật, lớp niêm mạc ruột và hệ thống miễn dịch tại chỗ [5]. Các vi khuẩn đường ruột đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy sự hoàn thiện sớm của hệ miễn dịch niêm mạc ruột, từ cấu trúc cho đến chức năng. Chúng kích thích các mô bạch huyết tại niêm mạc ruột sản sinh kháng thể để chống lại mầm bệnh [6]. Tuy nhiên, vì không đi qua ngả âm đạo và có thể chậm trễ việc da kề da nên đường ruột trẻ sinh mổ không được “tiếp sức” bởi nguồn lợi khuẩn từ mẹ. Từ đó dẫn đến thiếu hụt hàng rào bảo vệ ruột khiến miễn dịch trẻ gặp bất lợi [7].
3. Dự trữ sắt sơ sinh thấp
Có thể mẹ chưa biết, sự tăng sinh và quá trình trưởng thành của các tế bào miễn dịch, đặc biệt là các tế bào lympho phụ thuộc vào sự hiện diện của sắt [8]. Tuy nhiên, trẻ sinh mổ có nguy nhận được lượng máu qua nhau thai ít hơn do các nguyên nhân như huyết áp của mẹ thấp hơn, cường độ co bóp tử cung yếu hơn, kẹp dây rốn sớm, trẻ sơ sinh thường được đặt ở vị trí cao hơn so với nhau thai (chẳng hạn trên bụng hoặc trên đùi mẹ)… [9] Điều này dẫn đến tình trạng dự trữ sắt thời kỳ sơ sinh thấp, khiến trẻ sinh mổ suy giảm khả năng “chiến đấu” với mầm bệnh.
Vì những nguyên nhân kể trên, mẹ cần đặc biệt quan tâm đến hệ miễn dịch non yếu của trẻ sinh mổ để giúp con phát triển khỏe mạnh như trẻ sinh thường.
Gợi ý cách tăng cường miễn dịch cho trẻ sinh mổ theo từng giai đoạn
Mặc dù miễn dịch trẻ sinh mổ yếu kém nhưng tình trạng này chỉ là tạm thời, mẹ vẫn có thể “xoay chuyển” những bất lợi này dựa trên lộ trình chăm sóc trẻ một cách khoa học theo từng giai đoạn sau đây:
1. Trẻ dưới 6 tháng tuổi
Ngay khi bé chào đời, mẹ nên thực hiện da kề da với bé sớm nhất có thể. Hoạt động này giúp trẻ nhận được nhiều lợi ích như điều hòa thân nhiệt, giảm nguy cơ vàng da, tăng sự gắn kết giữa mẹ và bé, giúp trẻ sớm bú mẹ…[7], [10]
Về dinh dưỡng trong giai đoạn này thì nguồn sữa mẹ quý giá chính là ưu tiên hàng đầu và được khuyến cáo cho bé bú trong ít nhất 6 tháng đầu đời. Sữa mẹ có chứa đầy đủ, đa dạng các dưỡng chất như đạm dễ tiêu (protein), chất béo, lactose, carbohydrate, các vitamin, khoáng chất… cần thiết cho sự phát triển của trẻ.
Đặc biệt là sữa non, nguồn sữa đầu tiên giàu các thành phần miễn dịch cung cấp sự bảo vệ cho trẻ trong giai đoạn đầu đời [11] như:
- Kháng thể, đặc biệt là kháng thể IgG và IgA: Kháng thể IgG là kháng thể sẽ được truyền cho bé qua nhau thai trong 3 tháng cuối thai kỳ và qua sữa mẹ, giúp cung cấp miễn dịch thụ động cho bé. Đặc biệt, sữa non còn có hàm lượng kháng thể IgA cao. Đây là loại kháng thể hầu như không đi qua nhau thai, có khả năng tìm bắt tác nhân gây bệnh trước khi chúng tiếp xúc với các tế bào biểu mô [9].
- Lactoferrin: Đây là protein quan trọng có khả năng chống lại vi khuẩn, virus…gây bệnh, điều hòa hệ miễn dịch. Hơn nữa, lactoferrin còn có ái lực cao với sắt để cân bằng lượng sắt trong cơ thể cũng như hỗ trợ trẻ hấp thu sắt hiệu quả [13].
- Lợi khuẩn (probiotics) và chất xơ (prebiotics): Sữa mẹ là nguồn cung cấp lợi khuẩn ổn định, đặc biệt thành phần HMO – Human milk oligosaccharides trong sữa mẹ còn đóng vai trò là “thức ăn” giúp nuôi dưỡng lợi khuẩn, giúp khôi phục hệ vi sinh đường ruột và cải thiện chức năng hàng rào ruột.
Nếu sau sinh, sữa mẹ chậm về hoặc mẹ không đủ điều kiện cho bé bú sớm, mẹ có thể nhờ sự hỗ trợ của những nguồn dinh dưỡng có các thành phần hỗ trợ hệ miễn dịch cho bé, đặc biệt là kháng thể. Song song với đó, mẹ nên cố gắng cho bé bú sớm, bú thường xuyên, massage ngực, ăn uống đủ chất, nghỉ ngơi đầy đủ… để kích thích sữa mẹ về.
Bên cạnh chế độ dinh dưỡng, mẹ cũng nên đảm bảo đưa con đi tiêm phòng đầy đủ theo khuyến cáo vì vaccine là “lá chắn” bảo vệ con hiệu quả trước nhiều bệnh nguy hiểm [14]. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ, các mũi tiêm cho trẻ dưới 6 tháng thường bao gồm vaccine viêm gan B (HepB), vaccine phòng bạch hầu, ho gà, uốn ván; vaccine phòng bệnh bại liệt, vaccine phòng viêm màng não (Hib), vaccine phòng phế cầu, virus Rota…[15]
Ngoài ra, trong quá trình giúp con hoàn thiện miễn dịch mẹ nên đảm bảo trẻ ngủ đủ giấc và vận động hợp lý. Trong giai đoạn sơ sinh đến dưới 6 tháng trẻ có thể cần ngủ từ 12 – 16 tiếng mỗi ngày [16]. Đối với việc vận động, ba mẹ có thể cho bé nằm chơi trên sàn nhà, chẳng hạn như nằm sấp ít nhất 30 phút mỗi ngày, nhưng cần có người lớn giám sát để đảm bảo an toàn [17].
2. Trẻ từ 6 tháng đến 2 tuổi
Trong giai đoạn này, nếu mẹ vẫn nên duy trì cho bé bú mẹ đến 2 tuổi để cung cấp dinh dưỡng và sự bảo vệ tốt nhất cho con [11]. Nếu bé cai sữa hoặc mẹ muốn cho bé bú thêm sữa ngoài thì hãy ưu tiên công thức sữa có các thành phần hỗ trợ miễn dịch trẻ nhỏ nói chung và trẻ sinh mổ nói riêng như:
- Sữa non ColosIgG được thu hoạch trong 24 giờ có hàm lượng kháng thể IgG cao để phần nào “bù đắp” lượng kháng thể IgG thiếu hụt ở trẻ sinh mổ do sinh sớm.
- Lactoferrin: Thành phần quan trọng hỗ trợ hệ miễn dịch cho trẻ. Ngoài ra, thành phần này còn hỗ trợ bé hấp thu sắt hiệu quả [13].
- Nguyên liệu IgHM: Đây là nguyên liệu chứa nhóm kháng thể có cấu trúc tương đồng với kháng thể trong sữa mẹ, được phân lập từ sữa non bò nhờ ứng dụng công nghệ cao giúp bé dễ hấp thu và tăng cường miễn dịch mạnh, đặc hiệu.
- Synbiotics: Đây là hệ dưỡng chất gồm probiotic và prebiotic. Trong đó, probiotic là lợi khuẩn Bifidus, còn prebiotic chính là thức ăn của chúng gồm có 2’-FL HMO và FOS. Thay vì chỉ bổ sung riêng probiotic hay prebiotic, đây là sự kết hợp giúp lợi khuẩn tăng lên, mang lại hiệu quả hiệp đồng trong việc củng cố miễn dịch đường ruột để giúp trẻ sinh mổ khỏe mạnh như trẻ sinh thường.
Bên cạnh đó, trẻ 6 tháng thường đã sẵn sàng cho việc ăn dặm nhưng bạn cũng không cần quá lo lắng về lượng thức ăn vì sữa vẫn là nguồn dinh dưỡng chính. Điều quan trọng nhất là giúp trẻ làm quen với nhiều hương vị, kết cấu thực phẩm mới, cách di chuyển thức ăn trong miệng và cách nuốt [18]. Trong việc củng cố miễn dịch giai đoạn này qua chế độ dinh dưỡng, ngoài sữa ra thì mẹ cũng nên ưu tiên rau củ quả giàu vitamin và khoáng chất; ngũ cốc nguyên hạt, protein nạc…[19] Đồng thời, mẹ đã có thể tập cho bé uống nước theo từng ngụm nhỏ [18].
Trong giai đoạn này, việc vận động và ngủ đủ giấc tiếp tục góp phần nâng cao miễn dịch tự nhiên cho bé. Tầm 1 đến 2 tuổi, trẻ có thể cần ngủ từ 11 – 14 giờ mỗi ngày [16] và nên vận động ít nhất 3 giờ mỗi ngày [17]. Đối với việc chủng ngừa bệnh tật, ngoài việc tiêm nhắc lại các mũi trong giai đoạn trước thì trẻ bắt đầu tiêm thêm vaccine phòng các bệnh khác như sởi, quai bị, rubella (MMR); thủy đậu; viêm gan A; cúm…
3. Trẻ từ 2 đến 6 tuổi
Việc ăn đủ chất và đa dạng là bí quyết giúp cơ thể khỏe mạnh, thúc đẩy chức năng của các tế bào bao gồm cả tế bào miễn dịch. Do đó, đối với trẻ trên 2 tuổi, đặc biệt là trẻ sinh mổ thì mẹ cần ưu tiên bổ sung thực phẩm giàu các dưỡng chất quan trọng với hệ miễn dịch như vitamin C, vitamin D, kẽm, selen, sắt và protein (bao gồm cả axit amin glutamine) có nguồn gốc từ động vật lẫn thực vật. Bên cạnh đó, chế độ ăn giàu chất xơ từ thực vật gồm các loại trái cây, rau, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu… có thể hỗ trợ sự phát triển của lợi khuẩn để từ đó củng cố hệ miễn dịch khỏe mạnh [20].
Không những vậy, mẹ còn có thể giúp bé “nâng cấp” nguồn lợi khuẩn nhờ các thực phẩm lên men như sữa chua [20] hoặc chọn cho bé nguồn sữa có chứa hệ dưỡng chất synbiotic là sự kết hợp giữa lợi khuẩn (probiotic) và các chất xơ prebiotic như 2’-FL HMO và FOS. Nếu mẹ vẫn còn nhu cầu duy trì cho bé uống sữa bột thì hãy chọn sữa tốt cho đề kháng của trẻ không chỉ chứa synbiotic mà còn chứa sữa non thu trong 24h giàu kháng thể IgG, Lactoferrin và IgHM. Ngoài ra, trong việc bù đắp miễn dịch cho bé trong giai đoạn này, mẹ cũng cần lưu ý:
- Hạn chế các thức ăn có hại cho sức khỏe và hệ miễn dịch như thực phẩm chế biến sẵn; tránh cho bé ăn uống qua loa, thiếu chất, thiếu rau củ quả…[20]
- Đảm bảo trẻ ngủ đủ giấc tầm 10 đến 13 tiếng mỗi ngày bao gồm cả giấc ngủ ngắn [21].
- Trẻ nhỏ nên vận động ít nhất một giờ mỗi ngày để khỏe mạnh và ít ốm vặt hơn. Hoạt động này có thể đơn giản như việc vui chơi ngoài trời hoặc cho bé đi dạo [19].
- Giáo dục vệ sinh cho trẻ như thường xuyên rửa tay, không dùng chung đồ cá nhân, đeo khẩu trang ở nơi đông người…[22].
- Tiêm phòng theo lịch khuyến cáo, ngoài những mũi tiêm nhắc lại như vaccine bạch hầu, ho gà, uốn ván (DTaP); bại liệt; sởi, quai bị, rubella (MMR); thủy đậu… mẹ cũng nên chú ý cho bé tiêm phòng cúm hàng năm [15].
Dù có “trắc trở” giai đoạn đầu đời nhưng với sự chăm sóc khoa học và tình yêu thương của mẹ, hệ miễn dịch của mọi em bé sinh mổ đều có thể được “nâng cấp” toàn diện. Với lộ trình tăng cường đề kháng cho trẻ theo từng giai đoạn, mẹ có thể yên tâm trở thành người đồng hành tin cậy giúp bé vững bước trên hành trình khám phá thế giới.
