Trên hành trình làm mẹ, không ít lần mẹ bầu tự hỏi: “Liệu con có an toàn?”, “Mình đã chuẩn bị đủ chưa?”, “Có điều gì mình chưa biết?”. Trong số những mối lo thầm lặng, virus hợp bào hô hấp (RSV) là một trong những nguy cơ cần được hiểu đúng để bảo vệ con từ sớm. Theo thống kê, trên thế giới mỗi năm RSV gây ra khoảng 3,6 triệu ca nhập viện vì viêm đường hô hấp dưới ở trẻ nhỏ và gần 45.000 ca tử vong ở trẻ dưới 6 tháng tuổi [1].
Dưới đây là những câu thắc mắc từ mẹ bầu – và lời giải đáp từ bác sĩ để mẹ an tâm hơn, vững vàng hơn để chuẩn bị chào đón và bảo vệ bé yêu tốt hơn ngay từ những ngày đầu tiên của cuộc đời.
1. RSV là một trong những virus gây cảm lạnh thông thường, nhưng liệu trẻ nhiễm RSV có phải lúc nào cũng chỉ có ho, sốt, sổ mũi và tự khỏi?
Đây có thể là một trong những hiểu lầm phổ biến. Các biểu hiện trẻ nhiễm RSV ban đầu có thể giống cảm lạnh như sốt, sổ mũi/nghẹt mũi, ho, khò khè hoặc khó thở nhẹ [2]. Tuy nhiên, trẻ sơ sinh và nhũ nhi (< 12 tháng tuổi) nhiễm RSV thường không đơn giản như vậy.
Đường thở của trẻ nhỏ thường hẹp, dễ bị tắc nghẽn do phù nề, tích tụ đờm và viêm. Ngoài ra, trẻ cũng có đường hô hấp ngắn hơn nên mầm bệnh dễ lây lan từ đường hô hấp trên xuống đường hô hấp dưới [3]. Trẻ nhỏ nhiễm RSV có thể tiến triển thành viêm tiểu phế quản, viêm phổi, khó thở nhiều, thậm chí ở trẻ sơ sinh có những giai đoạn ngừng thở [2], [4].
Theo 1 nghiên cứu tại Hoa Kỳ, 44% ca nhập viện do RSV là trẻ ≤ 2 tháng tuổi, đáng chú ý 79% trẻ nhập viện trước đó hoàn toàn khỏe mạnh [5]. Tại TP. Hồ Chí Minh, nghiên cứu ở trẻ < 2 tuổi nhập viện vì nhiễm trùng đường hô hấp dưới ghi nhận 48% dương tính RSV, nhiễm RSV thường gặp nhất ở 6 tháng đầu – đúng giai đoạn dễ gặp biến chứng nặng [6].
Tóm lại, ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi (< 12 tháng tuổi), các biểu hiện nhiễm RSV ban đầu có thể giống như cảm lạnh nhưng có thể tiến triển thành các vấn đề nghiêm trọng như viêm phổi, viêm tiểu phế quản [4]. Vì vậy, phụ huynh không nên chủ quan khi bé ho – sổ mũi trong mùa RSV; cần theo dõi sát các dấu hiệu như con thở bất thường, bú kém, quấy khóc nhiều hoặc ngưng thở và đưa trẻ đi khám sớm. [7]
2. Trẻ bị RSV có điều trị được không?
Hiện vẫn chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu cho RSV [2]. Việc điều trị chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ [7]. Nếu trẻ chỉ bị nhẹ – ho, sổ mũi, sốt – thì thường chỉ cần chăm sóc tại nhà: nhỏ mũi bằng nước muối, cho bú/uống đủ nước, theo dõi sát nhịp thở và dấu hiệu mệt [7]. Tuy nhiên, nếu RSV tiến triển nặng hơn (mất nước, bú kém, ngưng thở, xuất hiện suy hô hấp…), trẻ cần nhập viện để được thở oxy, bù dịch, hỗ trợ hô hấp [7].
Điều quan trọng mẹ cần nhớ là: Dù đa số trẻ sẽ tự hồi phục, nhưng trẻ càng nhỏ thì nguy cơ diễn tiến nặng càng cao [4]. Vì vậy, khi thấy con thở bất thường, bú kém hoặc quấy khóc nhiều, mẹ nên đưa bé đi khám sớm [7].
3. Nhiễm RSV có để lại di chứng gì không?
Có thể có. Mặc dù nhiều trẻ khỏe mạnh hồi phục tốt sau nhiễm RSV, nhưng khi trẻ bị nặng hoặc nhập viện, có thể để lại các di chứng về hô hấp lâu dài. Điều này không phải chắc chắn xảy ra với mọi trẻ, nhưng là rủi ro thực tế mà cha mẹ cần biết.
Những em bé từng bị nhiễm RSV trong năm tháng đầu đời, đặc biệt khi virus tấn công xuống đường hô hấp dưới, có xu hướng gặp lại tình trạng thở khò khè, dễ phát triển hen suyễn hơn và chức năng phổi về lâu dài cũng kém hơn so với những bé chưa từng nhiễm RSV [8]. Cơ chế được cho là do phản ứng viêm mạnh mẽ và kéo dài sau nhiễm RSV gây tái cấu trúc đường thở và tăng tính phản ứng phế quản, khiến trẻ dễ khò khè và khó thở về sau [9]. Về lâu về dài, điều này sẽ ảnh hưởng đến chất lượng sống của con – và cả hành trình chăm sóc của cha mẹ.
4. Trẻ sinh đủ tháng, khỏe mạnh thì có nhiễm RSV không?
Có mẹ nhé. Ngay cả những bé sinh đủ tháng, khỏe mạnh cũng có thể bị nhiễm và nhập viện vì RSV [5]. RSV là virus rất dễ lây lan. Chỉ cần có ai đó bế hôn bé khi đang mang virus hoặc bé chạm vào các bề mặt có chứa virus như đồ chơi, tay nắm cửa… [10] là RSV đã có thể lây sang bé. Mặc dù các yếu tố như sinh non hoặc có bệnh nền có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh nặng [4] nhưng thực tế là đến 79% các trường hợp nhiễm RSV nghiêm trọng và phải nhập viện lại xảy ra ở những trẻ sinh đủ tháng và khỏe mạnh [5].
5. Làm sao để bảo vệ trẻ khỏi RSV?
Để bảo vệ trẻ khỏi RSV, điều quan trọng là mẹ cần kỹ lưỡng trong khâu chăm sóc. Do con đường lây truyền chính của RSV là qua các giọt bắn khi người bệnh mang mầm bệnh ho, hắt hơi… hoặc qua tiếp xúc trực tiếp hay gián tiếp với các bề mặt có chứa virus, chẳng hạn như đồ chơi. Do đó, để tránh lây RSV cho trẻ, cha mẹ hoặc người chăm sóc nên: [10]
- Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt trước khi chạm vào trẻ.
- Che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, tránh hôn trẻ, đặc biệt khi có dấu hiệu cảm cúm.
- Vệ sinh thường xuyên các bề mặt trẻ hay tiếp xúc như đồ chơi, tay nắm cửa, mặt bàn, điện thoại.
- Giữ khoảng cách và hạn chế cho bé đến nơi đông người trong mùa cao điểm virus hô hấp.
- Khi cần thiết, đeo khẩu trang khi chăm sóc hoặc tiếp xúc gần với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
Những thói quen nhỏ mỗi ngày này không chỉ giúp ngăn virus lan truyền mà còn là “tấm lá chắn” bảo vệ trẻ trước các nguy cơ do RSV gây ra.
Ngoài ra, mẹ hoàn toàn có thể chủ động bảo vệ bé từ rất sớm, ngay từ khi còn trong bụng mẹ. Khoảng tuần thứ 13 của thai kỳ, cơ thể mẹ bắt đầu truyền cho con những yếu tố miễn dịch quý giá thông qua nhau thai – quá trình này gọi là miễn dịch thụ động [11]. Quá trình này bắt đầu diễn ra mạnh hơn từ tuần 28 trở đi và tăng lên đến khi sinh [12]. Những kháng thể này giống như “lá chắn miễn dịch đầu đời”, giúp bé chống lại các virus gây bệnh hô hấp – trong đó có RSV – trong vài tháng đầu sau sinh, thời điểm bé chưa có khả năng tạo kháng thể tốt.
Vì vậy, hãy chủ động trao đổi với bác sĩ sản khoa về các giải pháp hỗ trợ miễn dịch thụ động cho bé phù hợp trong các buổi khám thai để trang bị cho bé yêu “tấm khiên” bảo vệ chắc chắn và toàn diện ngay từ khi bé con trong bụng mẹ.
6. RSV có lây từ người lớn sang trẻ không? Nếu mẹ không bệnh thì liệu trẻ có an toàn?
RSV có thể lây từ người lớn sang trẻ. Virus có thể truyền khi người bị nhiễm ho, hắt hơi gần trẻ, hôn trẻ hoặc khi trẻ chạm vào bề mặt có virus rồi tiếp tục đưa tay lên mặt, mũi hoặc miệng. [10]
Ngoài ra, việc mẹ không có triệu chứng rõ ràng hoặc không bệnh không đồng nghĩa với việc trẻ hoàn toàn an toàn. Người nhiễm RSV có thể lây bệnh trước khi họ bắt đầu có triệu chứng, thường khoảng 1- 2 ngày trước khi xuất hiện dấu hiệu. Bên cạnh đó, trong môi trường gia đình thì bất cứ người thân nào cũng đều có thể là nguồn lây cho trẻ. [10]
Do đó, dù mẹ hoặc người chăm sóc không có biểu hiện bệnh rõ ràng, vẫn có khả năng truyền RSV cho trẻ. Vì vậy cần thận trọng, chủ động phòng ngừa chứ không được chủ quan.
Hành trình làm mẹ luôn đi kèm với rất nhiều câu hỏi và đó là điều hoàn toàn bình thường. RSV là một trong những mối lo lớn của các gia đình có trẻ nhỏ, nhưng khi mẹ hiểu rõ bản chất của virus, biết cách nhận diện dấu hiệu trẻ bị nhiễm RSV nặng và chủ động chuẩn bị từ khi mang thai thì rủi ro sẽ giảm đi rất nhiều. Mong rằng những giải đáp trong bài viết này sẽ giúp mẹ yên tâm hơn, tự tin hơn và đồng hành cùng bé một cách vững vàng trong những tháng ngày sắp tới. Nếu mẹ còn bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại hỏi bác sĩ nhé!
Lưu ý:
Thông tin về sức khỏe trong tài liệu này chỉ được cung cấp cho mục đích giáo dục và không nhằm mục đích thay thế việc tham khảo ý kiến với chuyên gia tại các cơ sở y tế. Tất cả các quyết định liên quan đến việc chăm sóc bệnh nhân phải được thực hiện bởi chuyên gia tại các cơ sở y tế dựa trên việc xem xét các đặc điểm riêng biệt của từng bệnh nhân và dựa trên đánh giá và điều trị của nhân viên y tế.
PP-A1G-VNM-0259
