Chứng rối loạn điều hòa cảm xúc: Dấu hiệu, nguyên nhân và cách điều trị

Trong cuộc sống, ai cũng có lúc vui, buồn, tức giận hoặc lo lắng. Tuy nhiên, nếu bạn thường khó kiểm soát những cảm xúc mạnh hoặc khó điều chỉnh cách mình phản ứng cảm xúc trước những sự việc kích hoạt thì đó có thể là biểu hiện của chứng rối loạn điều hòa cảm xúc (emotional dysregulation).

Vậy rối loạn điều hòa cảm xúc là gì và đâu là những dấu hiệu thường gặp? Bài viết dưới đây của Hello Bacsi sẽ cung cấp một vài thông tin về tình trạng này để giúp bạn hiểu rõ hơn và biết khi nào nên tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia.

Rối loạn điều hòa cảm xúc là gì?

Rối loạn điều hòa cảm xúc (emotional dysregulation) là tình trạng một người gặp khó khăn trong việc nhận biết, kiểm soát và điều chỉnh cảm xúc của bản thân trước các sự việc hoặc tình huống gây kích hoạt. Khi mắc phải rối loạn này, cảm xúc hoặc phản ứng của bạn có thể trở nên mạnh mẽ, nghiêm trọng hơn hoặc cực đoan hơn so với tình huống gây ra chúng. 

Chẳng hạn, cùng một tình huống, một người có thể cảm thấy tức giận, lo lắng hoặc thất vọng nhưng vẫn có thể bình tĩnh và lựa chọn cách phản ứng phù hợp. Ngược lại, người gặp khó khăn trong điều hòa cảm xúc có thể cảm thấy cảm xúc dâng lên quá mạnh và khó kiểm soát phản ứng của mình.

Biểu hiện của rối loạn điều hòa cảm xúc

Rối loạn điều hòa cảm xúc có thể biểu hiện qua lời nói và hành vi. Một số dấu hiệu thường gặp gồm:

• Hành động bốc đồng, làm hoặc nói ngay khi cảm xúc xuất hiện mà chưa kịp suy nghĩ kĩ.
• Dễ thất vọng, bực bội quá mức hoặc thậm chí nổi nóng, la hét với những vấn đề nhỏ hoặc điều không như ý.
• Tâm trạng thay đổi nhanh trong thời gian ngắn
• Khó chịu hoặc tức giận dai dẳng giữa các cơn giận
• Dễ nổi nóng
• Thu mình, im lặng, không nói chuyện khi tức giận, lo lắng…
• La hét, khóc lớn, nói những lời gay gắt hoặc thậm chí có hành vi hung hăng, bạo lực khi trải qua cảm xúc mạnh… 

Tuy nhiên, không phải lúc nào cảm xúc mạnh cũng có nghĩa là bạn đang gặp khó khăn trong việc điều hòa cảm xúc. Nếu không chắc về tình trạng của bản thân, bạn có thể tự trả lời một số câu hỏi như:

• Khi tức giận, buồn bã hoặc lo lắng, cảm xúc của bạn có nhanh chóng trở nên dữ dội và bạn gần như không kiểm soát được?
• Việc lấy lại bình tĩnh sau khi trải qua cơn bùng nổ cảm xúc có khó khăn và mất nhiều thời gian không?
• Bạn có dễ nổi nóng hoặc phản ứng mạnh trước những chuyện nhỏ không?
• Cảm xúc của bạn có thường ảnh hưởng đến cách nói chuyện và cư xử với người thân, bạn bè hoặc đồng nghiệp không?
• Khi cảm xúc trở nên quá mức, bạn có xu hướng thu mình, im lặng, mất kết nối với mọi người không?

Nếu đa phần câu trả lời của bạn là có, hãy sắp xếp thời gian đi khám. Cần nhớ rằng những dấu hiệu này chưa đủ căn cứ để xác định bạn có mắc rối loạn điều hòa cảm xúc hay không nhưng việc trao đổi với bác sĩ sẽ giúp tìm ra nguyên nhân, xác định chẩn đoán và có hướng can thiệp phù hợp sớm nhất có thể để tránh ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt và các mối quan hệ của bạn.

Nguyên nhân của rối loạn điều hòa cảm xúc

Rối loạn điều hòa cảm xúc thường liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau và có thể xuất hiện trong cùng với một số vấn đề sức khỏe tâm thần như:

• Rối loạn lo âu
• Trầm cảm 
• Rối loạn lưỡng cực
• Rối loạn stress sau sang chấn (PTSD)
• Rối loạn nhân cách
• Rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD)
• Tâm thần phân liệt

Một số rối loạn phát triển thần kinh cũng có thể liên quan đến chứng rối loạn cảm xúc, trong đó thường được nhắc đến:

• Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD).
• Rối loạn phổ tự kỷ (ASD).

Trong một số trường hợp, tình trạng rối loạn điều hòa cảm xúc có thể liên quan đến bệnh lý hoặc tổn thương ở não như u não, bệnh Alzheimer, sa sút trí tuệ, chấn thương đầu…

Những trải nghiệm gây tổn thương như bị bắt nạt trong thời gian dài, bị lạm dụng hoặc thường xuyên gặp căng thẳng cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng điều hòa cảm xúc. Khi một người thường xuyên phải đối mặt với nguy hiểm hoặc căng thẳng, não bộ và hệ thần kinh có thể duy trì trạng thái cảnh giác cao để sẵn sàng phản ứng với mối đe dọa. Theo thời gian, cơ chế này có thể khiến một người dễ phản ứng cảm xúc mạnh và khó bình tĩnh hơn, ngay cả khi tình huống nguy hiểm đã qua.

Khi nào nên đi khám?

Không phải mọi thay đổi về cảm xúc đều cần đi khám. Tuy nhiên, nếu tình trạng khó điều hòa cảm xúc bắt đầu ảnh hưởng đến cuộc sống, công việc, học tập hoặc các mối quan hệ, bạn nên sắp xếp đi khám để được đánh giá và hỗ trợ phù hợp.

Nếu nhận thấy người thân thay đổi cảm xúc và hành vi dần dần theo thời gian, bạn cũng có thể khuyến khích họ đi khám. Ở người lớn tuổi, những thay đổi này đôi khi có thể liên quan đến các tình trạng ảnh hưởng đến não, chẳng hạn bệnh Alzheimer hoặc sa sút trí tuệ. 

Kết luận

Tóm lại, tình trạng rối loạn điều hòa cảm xúc có thể khiến một người dễ bùng nổ, phản ứng bốc đồng, khó bình tĩnh hoặc ngược lại trở nên im lặng và thu mình khi cảm xúc quá mạnh. Nếu bạn nghi ngờ bản thân hoặc người thân đang gặp phải tình trạng này, hãy sắp xếp thời gian đi thăm khám để được can thiệp phù hợp.