Dấu hiệu sớm của trẻ tự kỷ mẹ cần lưu ý để can thiệp kịp thời

Theo Viện Sức khỏe Trẻ em và Phát triển Con người Quốc gia Hoa Kỳ (NICHD), các dấu hiệu của rối loạn phổ tự kỷ thường bắt đầu xuất hiện trong những năm đầu đời. Trong đó, một số dấu hiệu tự kỷ có thể được nhận thấy từ khoảng 12 – 18 tháng tuổi. Tuy nhiên, những dấu hiệu này đôi khi dễ bị nhầm lẫn với sự khác biệt trong quá trình phát triển của trẻ. 

Việc quan sát và nhận biết sớm những bất thường trong giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi sẽ giúp cha mẹ chủ động đưa trẻ đi thăm khám, đánh giá chuyên môn và có hướng hỗ trợ phù hợp. Mời các bế mẹ cùng tìm hiểu qua các thông tin mà Hello Bacsi tổng hợp được trong bài viết sau! 

Dấu hiệu tự kỷ sớm ở giai đoạn trẻ 1 – 2 tuổi

Ở giai đoạn 1 – 2 tuổi, trẻ bắt đầu phát triển mạnh các kỹ năng giao tiếp, tương tác qua lại và khám phá thế giới xung quanh. Nếu trẻ có các biểu hiện dưới đây, cha mẹ cần lưu ý và cảnh giác với chứng tự kỷ:

1. Hạn chế giao tiếp bằng mắt và cử chỉ

Trẻ ít hoặc chỉ thỉnh thoảng sử dụng ánh mắt để thu hút sự chú ý hay chia sẻ điều mình quan tâm. Ít nhìn vào mắt người đối diện. 

• Ít chỉ tay hoặc giơ đồ vật lên cho cha mẹ xem.
• Không thường xuyên quay đầu hoặc nhìn về phía người gọi tên mình.
• Ít sử dụng cử chỉ để giao tiếp, chẳng hạn như vẫy tay chào tạm biệt.
• Trẻ ít bập bẹ hoặc phát ra âm thanh để đáp lại khi người lớn trò chuyện. Chẳng hạn khi cha mẹ nói chuyện với trẻ, trẻ ít ê a đáp lại.
• Gặp khó khăn khi làm theo những hướng dẫn đơn giản như “Đưa mẹ quả bóng”.

2. Ít chủ động tương tác với người khác

• Ít quan tâm, tương tác với người khác như cha mẹ, anh chị em, những đứa trẻ cùng tuổi… 
• Không hứng thú hoặc không đáp lại sự tương tác từ người khác như khi chơi trò ú oà, khi người khác mỉm cười với trẻ…
• Ít hoặc không bắt chước hành động của người lớn.

3. Sự khác biệt trong cách chơi của trẻ

• Trẻ đặc biệt yêu thích một số đồ vật hoặc món đồ chơi nhất định.
• Thường xuyên lặp lại một hành động, chẳng hạn xoay bánh xe ô tô đồ chơi liên tục thay vì đẩy ô tô.
• Thích sắp xếp đồ vật thành nhóm hoặc theo một trật tự nhất định. Như thích xếp đồ vật thành hàng dài, xếp đồ vật chồng lên nhau…

4. Thích sự quen thuộc và có hành vi lặp lại

Một số trẻ thích nghe đi nghe lại cùng một bài hát, khó chịu khi lịch sinh hoạt thay đổi hoặc lặp lại các chuyển động cơ thể như đung đưa người. Trẻ cũng có thể phản ứng khác biệt với âm thanh lớn, ánh sáng mạnh, một số chất liệu hoặc kết cấu thức ăn.

5. Mất kỹ năng đã học được trước đó 

Là tình trạng trẻ đã phát triển và sử dụng thành thạo một kỹ năng, nhưng sau đó không còn thực hiện được kỹ năng đó nữa.

Đây là một dấu hiệu cảnh báo quan trọng trong rối loạn phổ tự kỷ, đặc biệt ở trẻ từ 12–24 tháng tuổi. Ví dụ cụ thể:

• Mất ngôn ngữ: Trẻ 15 tháng đã biết nói “ba”, “mẹ”, “bà”, nhưng đến 18 tháng không còn nói những từ này nữa.
• Mất giao tiếp xã hội: Trước đây trẻ thường nhìn vào mắt cha mẹ, cười đáp lại, thích chơi ú òa nhưng sau đó ít nhìn mắt, không còn tương tác như trước.

Dấu hiệu tự kỷ ở trẻ 3 – 5 tuổi

Khi bước vào tuổi mẫu giáo, sự phát triển về ngôn ngữ, khả năng tương tác xã hội, hành vi cũng tăng lên. Ở giai đoạn này, cha mẹ cần chú ý đến một số biểu hiện của chứng tự kỷ như:

1. Khó khăn trong giao tiếp qua lại

• Trẻ ít chủ động chia sẻ những điều mình thích thú với người khác, chẳng hạn không chỉ tay cho cha mẹ xem đồ vật thú vị hoặc ít quay sang nhìn cha mẹ để cùng chia sẻ niềm vui.
• Ít sử dụng các cử chỉ đa dạng để diễn đạt suy nghĩ, chẳng hạn nhún vai khi không biết hoặc dùng tay để mô tả kích thước.
• Gặp khó khăn khi duy trì hội thoại qua lại, ít phản hồi và bổ sung ý kiến liên quan đến điều người khác nói.
• Khó sử dụng câu nói để diễn đạt nhu cầu, mong muốn hoặc kể lại trải nghiệm.
• Gặp khó khăn khi hiểu và thực hiện những hướng dẫn gồm hai bước liên tiếp.

2. Khó khăn khi tham gia các hoạt động xã hội

• Trẻ gặp khó khăn khi tương tác với các bạn cùng độ tuổi hoặc ba mẹ. 
• Khó làm quen, kết bạn, rủ bạn chơi cùng, không đáp lại khi các bạn cùng độ tuổi hoặc người lớn bắt chuyện
• Trẻ ít cười đáp lại, ít tỏ ra hào hứng hoặc ít tương tác với người khác khi cùng chơi.

3. Sự khác biệt trong cách chơi của trẻ

• Trẻ thích chơi đi chơi lại với một món đồ chơi theo cùng một cách, ít nghĩ ra những cách chơi mới. 
• Khi chơi đóng vai hoặc giả vờ chẳng hạn chơi búp bê, trẻ ít nghĩ ra các tình huống như cho búp bê ăn, ru búp bê ngủ hoặc trò chuyện với búp bê.
• Trẻ có thể thích lặp lại một trò chơi nhiều lần và khó chịu khi người khác thay đổi cách chơi hoặc không làm theo ý mình.

4. Phản ứng mạnh khi thay đổi thói quen

Trẻ có thể muốn xem đi xem lại một chương trình, yêu cầu đi theo cùng một tuyến đường đến trường hoặc khó thích nghi khi lịch sinh hoạt thay đổi. Những thay đổi nhỏ trong hoạt động quen thuộc đôi khi cũng khiến trẻ khó chịu.

5. Có những biểu hiện bất thường về vận động 

Trẻ có thể có một số biểu hiện bất thường về vận động như hay vẫy tay, đung đưa tay, đi nhón chân, liên tục nắm chặt bàn tay…

Trẻ có thể phản ứng mạnh với một số âm thanh, khó chịu khi mặc một số loại quần áo, kén chọn cách sắp xếp thức ăn hoặc thường nhìn đồ vật ở khoảng cách rất gần và từ một góc độ nhất định.

Bảng tóm tắt các dấu hiệu tự kỷ gợi ý cho ba mẹ

Cha mẹ nên làm gì khi con có dấu hiệu tự kỷ?

Không phải mọi trẻ có biểu hiện chậm nói, ít giao tiếp bằng mắt, thích chơi một mình hoặc lặp lại hành động đều mắc rối loạn phổ tự kỷ. Điều quan trọng là cha mẹ cần xem xét tổng thể khả năng giao tiếp, tương tác xã hội, cách chơi và hành vi của trẻ, thay vì dựa vào một biểu hiện riêng lẻ để kết luận.

Khi thấy trẻ có dấu hiệu trên dù ở độ tuổi nào, cần cho trẻ đi khám ngay với bác sĩ nhi khoa hoặc bác sĩ tâm lý nhi để được đánh giá toàn diện và can thiệp kịp thời. 

Cùng với đó, cha mẹ cũng nên sắp xếp thời gian đưa trẻ đi khám để xác định đúng tình huống trẻ đang gặp phải. Trước buổi thăm khám, cha mẹ có thể ghi lại những hành vi quan sát được, độ tuổi xuất hiện, tần suất và các tình huống thường xảy ra. Những thông tin này giúp chuyên gia hiểu rõ hơn về quá trình phát triển của trẻ.

Kết luận

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển riêng nhưng nếu nhận thấy con có những biểu hiện bất thường về ngôn ngữ, giao tiếp, tương tác xã hội hoặc hành vi nghi ngờ mắc tự kỷ, cha mẹ không nên chủ quan hay chờ đợi quá lâu. Hãy đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá và hướng dẫn phù hợp, từ đó, giúp con có cơ hội phát triển các kỹ năng cần thiết và hòa nhập tốt hơn trong cuộc sống.