Giai đoạn đến trường, não bộ có thể sử dụng lên đến 30% năng lượng cơ thể [1]: Bé có đang được cung cấp đủ?

Giai đoạn đến trường (khoảng 5–15 tuổi) là lúc não bộ của trẻ có nhu cầu năng lượng rất cao. Nếu ở người trưởng thành, não bộ tiêu thụ khoảng 20% tổng năng lượng của cơ thể, thì ở trẻ 12 tuổi, con số này có thể lên tới 30% [1]. Vậy, ba mẹ đã biết cách bổ sung dinh dưỡng phù hợp để đáp ứng nhu cầu năng lượng cho não bộ đang phát triển của con?

5 – 15 tuổi: Giai đoạn “vàng” phát triển bứt phá của não bộ [1]

Những năm đầu đời là lúc não bộ của trẻ phát triển rất nhanh. Đến khoảng 6 tuổi, kích thước não bộ của trẻ đã đạt khoảng 90% thể tích não người trưởng thành. Tuy nhiên, việc đạt gần kích thước trưởng thành không có nghĩa não đã hoàn thiện. 

Trong giai đoạn 5–15 tuổi, não bộ trải qua nhiều thay đổi quan trọng về cấu trúc. Tốc độ phát triển của chất xám ở vỏ não đạt mức cao trong độ tuổi đi học, trong khi chất trắng tiếp tục tăng lên cho đến giữa hoặc cuối tuổi vị thành niên. 

Không những vậy, đây cũng là giai đoạn các vùng não liên quan đến ngôn ngữ, tư duy, học tập và chức năng điều hành tiếp tục phát triển. Đặc biệt, vỏ não trước trán, khu vực tham gia vào tư duy trừu tượng, giải quyết vấn đề, lập kế hoạch, kiểm soát hành vi và ra quyết định vẫn tiếp tục trưởng thành.

Song song với sự phát triển về cấu trúc, não bộ còn trải qua hai quá trình quan trọng là myelin hóa và cắt tỉa khớp thần kinh. Việc cắt tỉa giúp loại bỏ những kết nối thần kinh yếu hoặc ít được sử dụng, trong khi myelin hóa giúp tăng hiệu quả truyền tín hiệu giữa các vùng não. Nhờ đó, các mạng lưới thần kinh ngày càng được tinh chỉnh và hoạt động hiệu quả hơn.

Dấu hiệu nhận biết não bộ của trẻ đang “thiếu hụt” dinh dưỡng

Khi nhu cầu năng lượng của trẻ không được đáp ứng đủ, não bộ sẽ phát tín hiệu “kiệt sức” qua các biểu hiện như [2]:

• Trẻ hay uể oải, nhanh mệt mỏi khi học tập hay vận động
• Tinh khí dễ cáu kỉnh, thất thường
• Giảm khả năng tập trung
• Tư duy chậm hoặc hay quên. 

Sự thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài sẽ làm chậm quá trình dẫn truyền thần kinh, ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập, khả năng tư duy logic và sự phát triển trí tuệ toàn diện về sau [2], [3].

Làm sao để cung cấp năng lượng cho não bộ của trẻ “đúng chuẩn” khoa học?

Cũng như một chiếc xe cần nhiên liệu để hoạt động, cơ thể và não bộ cần năng lượng từ thực phẩm để vận hành! Các chuyên gia đã chỉ ra rằng việc có một chế độ ăn uống đa dạng và cân bằng có thể giúp hỗ trợ cơ thể và não bộ phát triển khỏe mạnh [3]. 

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), để xây dựng một chế độ dinh dưỡng lành mạnh, khoa học, cha mẹ cần ghi nhớ 4 nguyên tắc cơ bản: [4] 

• Đầy đủ: Ăn đủ lượng, đủ bữa theo độ tuổi. Đảm bảo đáp ứng đủ nhu cầu về vi chất và đa chất mà không vượt quá mức cần thiết.
• Cân bằng: Tổng năng lượng nạp vào được cân đối với năng lượng tiêu hao, đảm bảo sự cân đối giữa protein, chất béo và carbohydrate, ba nguồn cung cấp năng lượng chính.
• Điều độ: Hạn chế thực phẩm có thể gây bất lợi cho sức khỏe như thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến, các món nhiều đường…
• Đa dạng: Đưa vào khẩu phần nhiều loại thực phẩm giàu dinh dưỡng thuộc nhiều nhóm thực phẩm khác nhau.

Đặc biệt, carbohydrate là nguồn cung cấp năng lượng chính cho cơ thể. Vì vậy nên ưu tiên các nguồn carbohydrate chất lượng như ngũ cốc nguyên hạt (gạo lứt, yến mạch, lúa mạch…), rau củ, trái cây và các loại đậu. Chất béo cũng là dưỡng chất thiết yếu cần lưu ý. Mẹ nên nên ưu tiên chất béo không bão hòa từ cá, quả bơ, các loại hạt và dầu thực vật, hạn chế chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa công nghiệp [3].

Đối với trẻ nhỏ, protein là nhóm chất quan trọng cho quá trình tăng trưởng và duy trì các mô. Trẻ 4-13 tuổi cần khoảng 0,95 g protein/kg/ngày, tương đương khoảng 10-30% tổng năng lượng. Protein nên được đa dạng hóa từ thịt, cá, trứng, sữa và các chế phẩm từ sữa, đồng thời có thể kết hợp các nguồn thực vật như đậu, ngũ cốc (như lúa mạch, yến mạch, gạo lứt…) và các loại hạt [1].

Trong giai đoạn 5 – 15 tuổi khi não bộ đang phát triển với tốc độ “bứt phá”, mẹ cũng cần chú ý cung cấp cho con các vi chất quan trọng tham gia trực tiếp vào quá trình chuyển hóa năng lượng và phát triển não bộ như vitamin B2, B3, B6 và B12, vitamin C, vitamin D, Canxi, Sắt và Phốt pho. Các vi chất này tham gia hỗ trợ hoạt động của những enzyme quan trọng, qua đó giúp cơ thể tạo ra và sử dụng năng lượng hiệu quả [1].

Ngoài ra, canxi và vitamin D cũng cần được đảm bảo vì những năm đi học là giai đoạn quan trọng để tích lũy khoáng chất cho xương, hỗ trợ con phát triển chiều cao.

Một bí quyết nhỏ góp phần giúp mẹ “tiếp nhiên liệu” cho não bộ trẻ là bổ sung 1- 2 hộp sữa cacao trẻ yêu thích mỗi ngày vào bữa sáng hoặc bữa xế, góp phần cung cấp năng lượng và dưỡng chất cần thiết để con học tập, vui chơi và phát triển khỏe mạnh. 

Mẹ hãy ưu tiên các sản phẩm sữa có tỷ lệ cân đối 3 nguồn cung cấp năng lượng chính là đạm – chất béo – carbohydrate với nguồn carbohydrate chính đến từ chiết xuất lúa mạch nhằm duy trì nguồn cung cấp năng lượng ổn định cho trẻ. Đồng thời, sữa mẹ chọn cũng nên có công thức dinh dưỡng cân đối, hỗ trợ trẻ phát triển Bộ 3 Lợi thế quan trọng là:

1. Hỗ trợ phát triển hệ xương, chiều cao với công thức có hàm lượng phù hợp protein và canxi.
2. Hỗ trợ cải thiện sự tập trung với Sắt và các vitamin nhóm B (B2, B3, B6). Sắt có thể ảnh hưởng đến quá trình myelin hóa, làm thay đổi sự hình thành khớp thần kinh và chức năng của hạch nền. Ở trẻ em, thiếu sắt có liên quan đến suy giảm chức năng nhận thức, thành tích học tập và phát triển tâm thần – vận động. Vitamin nhóm B là các vitamin tan trong nước, có vai trò quan trọng trong chuyển hóa năng lượng, hiện diện trong màng tế bào các neuron thần kinh [5]. 
3. Hỗ trợ cung cấp đủ năng lượng chính để trẻ năng động cả ngày dài với Chất đạm, Chất béo, Carbohydrate.

Não bộ của trẻ trong giai đoạn 5–15 tuổi vẫn không ngừng phát triển và cần một nguồn năng lượng cùng dưỡng chất phù hợp để đáp ứng những thay đổi mạnh mẽ. Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào một dưỡng chất riêng lẻ, ba mẹ nên xây dựng cho con chế độ ăn đầy đủ, cân bằng, điều độ và đa dạng, đồng thời chú ý đến những dưỡng chất quan trọng như protein, sắt, vitamin nhóm B… Một chế độ dinh dưỡng phù hợp ngay từ những năm đi học sẽ là nền tảng để đáp ứng nhu cầu phát triển của não bộ, thể chất và khả năng nhận thức của trẻ.