Bệnh não mô cầu: Tổng hợp hỏi và đáp mọi thắc mắc thường gặp

Bệnh viêm não mô cầu (meningococcal disease) là một dạng nhiễm khuẩn hiếm gặp nhưng có khả năng đe dọa tính mạng, do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra. Bệnh có thể xảy ra ở mọi độ tuổi, đặc biệt là trẻ nhỏ và người có sức đề kháng yếu.

Vi khuẩn Neisseria meningitidis có thể gây viêm các màng bao quanh não và tủy sống (viêm màng não), đồng thời cũng có thể xâm nhập vào máu, gây tình trạng nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu (meningococcemia).

Các biến chứng của bệnh có thể rất nghiêm trọng, bao gồm:

• Tổn thương não
• Mất thính lực
• Hoại tử chi (có thể phải phẫu thuật đoạn chi)
• Suy thận
• Tử vong.

Các triệu chứng khởi phát thường là:

• Sốt
• Đau đầu dữ dội
• Cứng cổ

Bệnh thường đi kèm với các biểu hiện khác như:

• Buồn nôn và nôn
• Phát ban
• Nhạy cảm với ánh sáng
• Lừ đừ, lú lẫn hoặc thay đổi ý thức.

Ở giai đoạn sớm, bệnh viêm não mô cầu có thể dễ bị nhầm lẫn với các bệnh phổ biến khác như cúm hoặc nhiễm virus thông thường. Vì vậy, khi có triệu chứng nghi ngờ, người bệnh nên được thăm khám và đánh giá y tế sớm.

Nếu các triệu chứng diễn tiến nhanh và nặng lên, người bệnh cần được đến cơ sở y tế ngay lập tức để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

Bệnh viêm não mô cầu là bệnh truyền nhiễm có khả năng lây lan. Vi khuẩn Neisseria meningitidis lây truyền qua giọt bắn đường hô hấp và tiếp xúc trực tiếp với người nhiễm bệnh.

Các con đường lây truyền bao gồm:

• Hít phải giọt bắn khi người bệnh ho hoặc hắt hơi ở khoảng cách gần
• Tiếp xúc gần như hôn
• Dùng chung các vật dụng có tiếp xúc với miệng như:
  • Dụng cụ uống (ly, cốc, chai, lon…)
  • Dụng cụ ăn uống
  • Thuốc lá, xì gà, tẩu
  • Son môi, son dưỡng môi

Điều đáng lưu ý là nhiều người có thể mang vi khuẩn trong mũi họng mà không có triệu chứng, nhưng vẫn có khả năng lây cho người khác. Ước tính có thể có đến 10% dân số mang vi khuẩn não mô cầu mà không biểu hiện bệnh.

Tuy nhiên, vi khuẩn não mô cầu không sống lâu ngoài không khí nên nguy cơ lây lan khi tiếp xúc với các bề mặt có dính mầm bệnh là rất thấp.

Tỷ lệ mắc bệnh viêm não mô cầu đã có xu hướng giảm kể từ đầu những năm 1990. Tuy nhiên, từ năm 2021 đến nay, số ca mắc có dấu hiệu gia tăng trở lại tại một số khu vực.

Viêm não mô cầu là bệnh nghiêm trọng, với tỷ lệ tử vong ước tính khoảng 10–15% ngay cả khi đã được điều trị. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời.

Tại một số cơ sở giáo dục và y tế, công tác phòng ngừa và xử trí bệnh đã được triển khai hiệu quả. Nhân viên y tế được đào tạo bài bản trong việc nhận diện sớm và điều trị nhanh chóng các trường hợp nghi ngờ viêm não mô cầu, góp phần giảm nguy cơ biến chứng nặng.

Hiện nay, tuýp huyết thanh B (serogroup B) là chủng vi khuẩn não mô cầu phổ biến gây bệnh ở nhóm tuổi từ 15–25 tuổi.

Mặc dù vắc xin phòng bệnh não mô cầu tuýp B không bắt buộc, nhưng được khuyến khích mạnh mẽ cho thanh thiếu niên và người trẻ.

Hiện có hai loại vắc xin giúp phòng ngừa viêm não mô cầu do tuýp B, bao gồm:

• Trumenba
• Bexsero

Cả hai đều là vắc xin MenB và được tiêm theo liệu trình 2 mũi trong vòng 6 tháng.

Vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra viêm màng não mô cầu gồm có 13 chủng, còn được gọi là các nhóm huyết thanh. Trong đó, các chủng thường gặp nhất là A, B, C, W và Y. Hiện ở Việt Nam có 4 loại vaccine tiêm phòng chính được lưu hành là AC, ACYW (còn gọi là vaccine Menactra); BC (còn gọi là vaccine Mengoc BC) và vaccine phòng não mô cầu tuýp B. Công dụng của từng loại vaccine cụ thể như sau:

• Vaccine viêm màng não mô cầu AC, phòng bệnh do chủng vi khuẩn A, C. 
• Vaccine viêm màng não mô cầu ACYW-135 giúp phòng bệnh do chủng vi khuẩn A, C, Y và W gây ra. Giá dao động từ 1.260.000đ – 1.840.000đ/mũi; phòng được 4 chủng A, C, Y, W-135 cho trẻ từ 9 tháng tuổi và người lớn đến 55 tuổi
• Vaccine viêm màng não mô cầu B,C giúp phòng bệnh do chủng vi khuẩn B, C gây ra. Giá dao động khoảng 250.000đ – 360.000đ/mũi; phòng được chủng B và C cho trẻ từ 6 tháng tuổi và người lớn đến 45 tuổi.
• Vaccine phòng bệnh não mô cầu tuýp B phòng bệnh do chủng vi khuẩn tuýp B gây ra. Giá dao động từ 1.788.000 – 2.000.000 đồng/ mũi;  phòng được 3 chủng vi khuẩn não mô cầu tuýp B cho trẻ từ 2 tháng tuổi trở lên.

Lưu ý: Giá vaccine có thể thay đổi tùy theo cơ sở cung cấp dịch vụ.

Bên cạnh việc tiêm vắc xin theo khuyến cáo, mỗi người nên duy trì các thói quen sinh hoạt lành mạnh để giảm nguy cơ mắc bệnh viêm não mô cầu cũng như các bệnh nhiễm trùng khác.

Các biện pháp quan trọng bao gồm:

• Duy trì lối sống lành mạnh để tăng cường sức khoẻ tổng thể
• Không hút thuốc và hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá
• Tránh lạm dụng rượu bia quá mức:
• Không dùng chung vật dụng cá nhân có tiếp xúc với miệng với người khác
• Che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi
• Rửa tay thường xuyên và đúng cách.