Suy tuyến thượng thận có phải suy thận không? Nguyên nhân và điều trị

Tuyến thượng thận là hai cơ quan nhỏ nằm ngay phía trên thận. Nó đóng vai trò thiết yếu trong việc sản xuất các hormone giúp điều hòa huyết áp, chuyển hóa, cân bằng nước, điện giải và đáp ứng với các tình trạng căng thẳng của cơ thể. Khi tuyến thượng thận không sản xuất đủ hormone người bệnh sẽ mắc suy tuyến thượng thận.

Bài viết này sẽ cung cấp cho bạn những kiến thức y khoa chuyên sâu và cập nhật nhất để hiểu rõ về căn bệnh này.

Suy tuyến thượng thận là gì?

Suy tuyến thượng thận (Adrenal Insufficiency) là một tình trạng y khoa xảy ra khi tuyến thượng thận hoạt động không hiệu quả, dẫn đến việc không sản xuất đủ lượng hormone cần thiết cho cơ thể. Hai loại hormone quan trọng nhất bị thiếu hụt bao gồm:

• Cortisol: Được mệnh danh là “hormone chống stress”, giúp cơ thể phản ứng với các tình trạng căng thẳng (như phẫu thuật, bệnh tật), duy trì huyết áp, chức năng tim mạch và điều hòa quá trình chuyển hóa đường, đạm, mỡ.
• Aldosterone: Giúp cân bằng lượng muối, nước và kali trong cơ thể, từ đó giữ cho huyết áp ổn định.

Theo phân loại y khoa, bệnh được chia thành hai nhóm chính dựa trên vị trí tổn thương:

1. Suy thượng thận nguyên phát (Bệnh Addison): Xảy ra khi chính tuyến thượng thận bị tổn thương.
2. Suy thượng thận thứ phát: Xảy ra khi tuyến yên hoặc vùng dưới đồi (nằm ở não) không sản xuất đủ hormone ACTH để kích thích tuyến thượng thận làm việc.

Nguyên nhân gây suy tuyến thượng thận

Nguyên nhân gây bệnh rất đa dạng, tùy thuộc vào thể bệnh mà người bệnh mắc phải:

1. Đối với suy thượng thận nguyên phát (Bệnh Addison)

• Tự miễn: Hệ miễn dịch tấn công nhầm vào các mô khỏe mạnh của tuyến thượng thận, chiếm đa số các trường hợp.
• Nhiễm trùng: Lao phổi (từng là nguyên nhân phổ biến nhất), nhiễm nấm, hoặc nhiễm virus liên quan đến AIDS có thể phá hủy tuyến thượng thận.
• Ung thư: Các tế bào ung thư từ bộ phận khác di căn đến và phá hủy tuyến thượng thận.
• Xuất huyết: Tình trạng chảy máu trong tuyến thượng thận, thường gặp trong các đợt nhiễm trùng nặng (như viêm màng não mô cầu).
• Bệnh hệ thống như amyloidosis hoặc sarcoidosis

2. Đối với suy thượng thận thứ phát (Phổ biến hơn)

• Sử dụng Glucocorticoid ngoại sinh (Nguyên nhân hàng đầu): Việc lạm dụng các thuốc chứa Corticoid trong thời gian dài để điều trị các bệnh xương khớp, hen suyễn, hoặc trộn vào thuốc Nam, thuốc hoàn tán để tăng cân sẽ gây ức chế tuyến yên, khiến tuyến thượng thận suy giảm chức năng.
• Bệnh lý tuyến yên: Khối u tuyến yên, phẫu thuật hoặc xạ trị vùng đầu làm giảm sản xuất hormone kích thích ACTH.
• Chấn thương não: Ảnh hưởng đến chức năng điều hành của vùng dưới đồi và tuyến yên.
• Một số thuốc ức chế tổng hợp cortisol
• Viêm tuyến yên hoặc bệnh lý vùng dưới đồi

Phương pháp chẩn đoán

Việc chẩn đoán suy tuyến thượng thận thường gặp khó khăn do các triệu chứng ban đầu rất mơ hồ như mệt mỏi kéo dài, chán ăn, hay chóng mặt. Các bác sĩ sẽ dựa vào các bước sau:

• Nhận diện lâm sàng: Quan sát các dấu hiệu như sạm da (đặc biệt ở vùng niêm mạc miệng, nếp gấp bàn tay – điển hình trong bệnh Addison) hoặc các dấu hiệu của hội chứng Cushing (mặt tròn đỏ, béo trung tâm, rạn da bụng) ở người lạm dụng thuốc Corticoid.
• Xét nghiệm Cortisol máu buổi sáng: Đây là bước sàng lọc đầu tiên. Nếu chỉ số này quá thấp (thường < 80 nmol/L hay khoảng <3 µg/dL ), khả năng cao bệnh nhân đã bị suy tuyến thượng thận.Cortisol trên khoảng 500 nmol/L (18 µg/dL) thường giúp loại trừ bệnh 
• Nghiệm pháp kích thích ACTH (Synacthen test): Đây được coi là “tiêu chuẩn vàng” để chẩn đoán. Bác sĩ sẽ tiêm một lượng ACTH tổng hợp và đo phản ứng của lượng Cortisol trong máu sau đó.
• Chẩn đoán hình ảnh: Chụp CT vùng bụng để kiểm tra kích thước tuyến thượng thận hoặc chụp MRI sọ não để tìm kiếm các khối u tuyến yên nếu nghi ngờ nguyên nhân từ tuyến thượng thận hay tuyến yên.

Điều trị bệnh suy tuyến thượng thận

Nguyên tắc điều trị cốt lõi là thay thế hormone mà cơ thể không còn tự sản xuất được.

• Bổ sung Glucocorticoid: Sử dụng Hydrocortison (tối ưu nhất) hoặc các thuốc thay thế như Prednisolone, Dexamethasone nếu như không có sẵn hydrocortison với liều lượng mô phỏng theo nhịp sinh học tự nhiên (liều cao vào buổi sáng, liều thấp vào buổi chiều).
• Bổ sung Mineralocorticoid: Người mắc suy tuyến thượng thận nguyên phát thường cần bổ sung fludrocortisone để duy trì cân bằng natri, kali và huyết áp (thuốc Fludrocortisone).
• Quản lý khi có stress (Sick-day rules): Khi người bệnh bị ốm, sốt hoặc phẫu thuật, nhu cầu Cortisol của cơ thể tăng gấp 2-3 lần. Lúc này, người bệnh cần tăng liều thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ để tránh rơi vào cơn suy thượng thận cấp.
• Cấp cứu suy thượng thận cấp: Đây là tình trạng đe dọa tính mạng với các triệu chứng như tụt huyết áp, nôn mửa dữ dội, lờ đờ, hôn mê. Bệnh nhân cần được tiêm Hydrocortison tĩnh mạch và truyền dịch ngay lập tức.

Kết luận

Suy tuyến thượng thận là một bệnh lý nội tiết phức tạp nhưng có thể kiểm soát tốt nếu người bệnh có kiến thức và sự kỷ luật trong điều trị. Sai lầm lớn nhất hiện nay là việc lạm dụng các loại thuốc giảm đau, thuốc không rõ nguồn gốc chứa corticoid, gây ra tình trạng suy thượng thận do thuốc ngày càng tăng cao tại Việt Nam.

Nếu bạn thường xuyên mệt mỏi, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc có tiền sử dùng thuốc khớp kéo dài, hãy đến ngay các chuyên khoa Nội tiết uy tín để được làm các xét nghiệm chẩn đoán chính xác.

Hãy chia sẻ bài viết này để giúp cộng đồng hiểu đúng về suy tuyến thượng thận và phòng tránh hiểm họa từ việc lạm dụng thuốc Corticoid!